Giai thoại làng cờ: Chưa hết tiền chưa về

Sau chiến dịch Điện Biên Phủ, khi giải phóng Thủ đô họ từ các chiến trường về, được đưa về “Trại thương binh hỏng mắt”. “Tàn nhưng không phế” họ động viên nhau sống những ngày còn lại sao cho có ích cho đời. Họ không còn bao giờ được nhìn thấy những xa lộ thông thương Bắc Nam, những tòa nhà cao vút, những chương trình nghệ thuật rực rỡ, những hình ảnh sống động trên ti vi, những cảnh quan tráng lệ của đất nước. Mỗi người còn phải nếm trải bao giây phút đắng cay, dằn vặt trước những mối quan hệ phức tạp với xã hội, với gia đình, với những thiệt thòi của bản thân mình. Không phải ai cũng thông cảm được với họ, kể cả người thân.

Chính vào những giờ phút nghiệt ngã của cuộc đời như thế cờ đã đến với họ, nói một cách khác, họ tìm tới cờ. Khi vào bàn cờ họ hầu như trút được những nỗi niềm riêng tư, quên đi những nỗi khốn khó và lại được sống trong không khí đồng đội năm xưa. Cuộc chơi là niềm đam mê, là sự say sưa, là niềm vui bất tận.
[img]xq538-0.jpg;center;[/img]
Theo như anh Chiu, chủ nhiệm CLB cớ Tướng dành cho người mù ở đây thì ngay tứ năm 1955, trường đã khuyết khích anh em chơi cờ. Tử ngày ấy đã nay trong số họ không ít người người để lần lượt ra đi vĩnh viễn, nhưng cờ vẫn còi lại với họ, làm bạn với họ, ở bên cạnh họ, như một người bạn đồng hành tự nguyện, bất tử và chung thủy.

Tôi hỏi anh: “Cờ có giúp gì cho sức khoẻ của họ không ?” Anh Chiu đáp: “Mỗi một bệnh nhân mù ở đây đều tập hai phần: sức lực và trí lực. Về sức lực thì tập khí công dưỡng sinh, về trí lực thì tập cờ. Bởi vì đa số anh em bị mắt không phải đơn thuần là bị thương ở mắt mà là do chấn thương trong não, nếu không tập luyện trí não thường xuyên thì trí nhớ bị giảm sút, ảnh hưởng rất lớn tới sức khoẻ. Anh biết đấy, đánh cờ mù không dễ dàng gì, cũng phải tập luyện rất vất vả. Có nhiều anh em lúc đầu chơi được một ván đã mệt nhoài, đau đầu váng óc, quên mất nước cờ giữa chừng, nhưng hôm sau vẫn đến câu lạc bộ chơi tiếp, rồi ham dần, đánh ngày càng tiến bộ. Có người chơi thắng cả người sáng mắt”.

Tôi tới câu lạc bộ cờ của các anh vào một buổi chiều. Đó là một căn phòng đơn sơ nằm giữa các phòng ở. Không có bàn ghế. Trong phòng khá đông, khoảng 15, 16 các bác các anh đang ngồi trên những chiếc chiếu trải rộng dưới sàn nhà. Những bàn cờ gỗ đặt trước mặt. Một bộ ấm chén. Giản dị và đơn sơ. Các thành viên câu lạc bộ như một gia đình lớn ba thế hệ: Cụ Hưởng bị thương mù mắt từ năm 1948, trải qua ngót 50 năm tàn tật, năm nay đã 88 tuổi, cụ Hướng 78 tuổi, bác Sơn 69 tuổi…có những anh mới trên dưới 30 đáng tuổi cháu con. Nhìn họ chơi cờ với nhau lòng tôi không khỏi bồi hồi. Từ bàn cờ họ như được trở về với cuộc đời. Họ bình luận, phán đoán từng nước nước, từng thế có một cách say sưa, khiến cho người sáng mắt cũng phải ham thích. Tôi đã thấy cả các cô y sĩ cũng tới đây tham gia chơi cờ cùng các bệnh nhân của mình. Quân cờ được di chuyển trên bàn nhưng họ có thấy gì đâu, họ ghi nhớ trong óc tất cả những nước đi và chơi ván cờ với tất cả sự cố gắng trí lực của mình.

Thấy được sự nỗ lựa và say mê của anh em, Liên đoàn cờ và câu lạc bộ Khúc Hạo đã cử các huấn luyện viên tới hướng dẫn và tập luyện cho anh em. Các huấn luyện viên tâm sự: “Anh em chúng tôi thương và quý mến các đồng đội bất hạnh của mình bởi trước chúng tôi cũng đã từng trong quân ngũ. Chúng tôi chẳng bao giờ nghĩ tới chuyện nhận thù lao. Giúp cho anh em mình được chừng nào là mình thấy vui chừng đó.”

Mong ước của anh em trong CLB thận giản dị: làm sao có được một gian phòng khang trang hơn, được đi thi đấu, khi thi đấu có chút đỉnh bồi dưỡng cho các đấu thủ, động viên thêm tinh thần cho anh em. Anh Nghĩa, một trong những thành viên của CLB, một kỳ thủ xuất sắc chân thành tâm sự: “Như các anh biết đây, tàn tật mà bị mù mắt là khổ nhất, muốn chơi được cờ phải tĩnh tâm, có lúc vướng víu chuện gia đình này nọ cũng khó mà tập trung đánh được. Cơ sở vật chất thì quá thiếu thốn còn kinh phí tổ chức thi đấu và đi tham gia thi đấu thì không có. Chúng tôi nghe nói Trung quốc có tổ chức giải cờ mù, có mời các nước tham dự, chúng tôi cũng mơ ước có ngày nào đó mình được tham gia, cũng đem hết sức tập luyện nhưng cái khó vẫn bó cái khôn”.

Anh Chiu cho biết: “Trước kia chúng tôi có một khoản kinh phí nhỏ cho văn hoá thể thao, nhưng mấy năm lại đây, theo cơ chế mới thì khoản này không còn nữa. Biết là anh em mong muôn thế, bản thân chúng tôi cũng rất muốn, nhưng không có kinh phí. Như những người mắt sáng thì còn có thể làm gì thêm để đóng góp cùng nhau tổ chức, còn chúng tôi là những người mù thì đành chịu”.

Đời sống vật chất của họ vốn đã quá sức eo hẹp: Đồng lương thấp khiến họ không thể tổ chức được bếp ăn chung mà mỗi người phải tự lo toan nấu nướng bên chiếc lò con của mình. Bạn hãy nhìn những người mù nấu một bữa cơm, dù một bữa cơm đạm bạc nhất, bạn sẽ hiểu thế nào là sự cố gắng của họ. Nhưng họ chấp nhận, điều mong mỏi lớn hơn là được niềm vui và sự thoải mái về tinh thần trong những năm tháng còn lại của đời mình. Tôi nghĩ tới một sự tài trợ nào đó đối với họ. Nhưng tài trợ bây giờ cũng không đơn giản. Có khi nhà tài trợ là những công ty, những hãng sản xuất nhưng với điều kiện là người được tài trợ phải giúp cho việc quảng cáo hàng hóa của họ. Những người thương binh hỏng mắt ở đây làm sao đáp ứng được.

Thế rồi dần dà những ý kiến, nguyện vọng của họ cũng thấu tới tai những người có nhiệt tâm và có tấm lòng. Đã có những giải cờ cho người mù được tố chức. Sau này có những giải được tổ chức tới cấp toàn quốc, những người chơi cờ mù toàn quốc lại có dịp gặp nhau. Đối với họ đó thật sự là những ngày hội. Những cuộc giao lưu như thế để lại cho họ biết bao kỷ niệm sung sướng, trái tim của họ như trẻ lại, nó như những liều thuốc thần kỳ giúp họ có thêm niềm tin vui sống với cuộc đời.

Cuộc cờ của những người vĩnh viễn sống trong bóng đêm rất khác với những người sáng mắt. Thế nhưng có một điều tôi đoán chắc với các bạn rằng niềm vui, sự say mê của họ không hề kém. Và còn hơn thế, vì những con người bất hạnh ấy đã cùng với cờ, biết vượt lên số phận của mình…

Đối với cờ Tướng thì câu chuyện phức tạp hơn nhiều.

Người châu Á nói chung và người Trung Hoa với lòng tự hào văn hóa phương Đông của mình, với ý nghĩ rằng quốc gia họ trung tâm, đã nhất mực khẳng định rằng cờ Tướng là sản phẩm của riêng Trung Quốc, không có nguồn gốc hay dính dáng gì tới bất cứ loại cờ nào khác trên thế giới. Trong một thời gian dài không có sự nghiên cứu tìm hiểu, họ phỏng đoán một cách mơ hồ rằng cờ Tướng ra đời trước công nguyên và luôn lẫn lộn giữa cờ Vây và cờ Tướng, bằng cách dựa theo các dã sử và truyền thuyết.

Cho đến cuối thế kỷ 20, khi câu hỏi trên được đặt ra nghiêm túc, nhất là khi cờ Vua được du nhập vào Trung Quốc khá mạnh, người Trung Quốc mới thật sự cầu thị, chú tâm khảo cứu đi ngược thời gian tìm ra chân lý. Đến lúc đó họ mới giật mình trước một loạt sự việc khá hiển nhiên rằng: các mầm mống của cờ Tướng chỉ bắt đầu xuất hiện ở Trung Quốc vào thế kỷ thứ 8, thứ 9 tức là sau Chaturanga tới hơn 200, 300 năm. Theo các bức tranh cổ vẽ về đề tài đánh cờ hay các hình họa trên đồ gốm sứ thì dạng cờ Tướng ban đầu có 64 ô vuông đen trắng giống hệt dạng Chaturanga. Trung Quốc không có voi, sao trong cờ lại có hai quân Tượng (có lẽ do sự khác thường này mà người Trung Hoa đặt tên cho cờ này là Tượng kỳ)?

Chưa hết, cái gọi là cờ Tướng thời kỳ đầu có đủ 6 quân, có Tượng có Mã có Xe xếp đặt ở các vị trí không khác Chaturanga là mấy và đáng chú ý là hoàn toàn không có quân Pháo. Quân Pháo mãi sau này mới ra đời. Như vậy đó là cái gì nếu không phải chính là Chaturanga của Ấn Độ nhập vào qua con đường giao lưu buôn bán, “con đường tơ lụa”, con đường thỉnh kinh của đạo Phật mà vào đời nhà Đương là cực thịnh, và cũng có thể bằng nhiều con đường khác nữa.

Vả lại nếu cờ Vây được chính người Trung Hoa phát minh tới hơn 4000 năm trước mà còn được ghi chép hết sức rõ ràng do ai sáng tạo ra, ai có công truyền bá, cách chơi, lệ luật ra sao, ý nghĩa bàn cờ, các quân thế nào với tên họ rành mạch như ta đã biết (xin xem quyển “Đặc điểm các loại cờ”) thì tại sao đối với cờ Tướng người Trung Hoa lại mù mờ quá vậy, sử sách cũng chẳng thấy nói tới, tên tuổi cũng không nốt!!? Chính từ sự mập mờ này là minh chứng rõ rệt nhất cho thấy loại cờ làm nền tảng cho cờ tướng Trung Hoa ngày nay hoàn toàn không phải do người Trung Hoa sáng tạo ra.

Thế thì rõ ràng là chỉ có từ ngoài nhập vào mà thôi. Mà nhập từ đâu? Rốt cuộc cũng chỉ có một giả thuyết được chấp nhận duy nhất là từ Chaturanga của Ấn Độ.

Chính nhà “Trung Quốc học” Peter Banasak, sau một quá trình nghiên cứu độc lập, trên cơ sở các tư liệu gốc thời trung cổ cũng đã rút ra kết luận rằng cờ Tướng xuất hiện tại Trung Quốc không sớm hơn thế kỷ thứ 8.

Như thế rõ ràng tiền thân của cờ Tướng chính là từ Chaturanga ở Ấn Độ. Điều đó cho phép kết luận rằng cờ Vua và cờ Tướng có cùng một gốc. Tuy về hình thức có khác nhau nhưng từ số lượng quân, tên hầu hết các quân, cách bố trí, mục đích ván cờ là tiêu diệt được quân chủ chốt và thể thức chơi là rất nhiều điểm tương đồng, thời gian xuất hiện cũng khá trùng khớp nhau. Riêng hai loại cờ này tuy khá giống nhau như thế nhưng lại khác xa tất cả các loại cờ khác. Cờ Vua và cờ Tướng chính là hai anh em cùng trong một gia (tỉnh), cùng sinh ra từ châu Á. Nói một cách khác cả bộ ba cờ cờ Vua, cờ Tướng, cờ Vây hiện đang được chơi trên khắp thế giới đều được phát minh từ Á châu, chỉ khác một chút là một loại từ Trung Quốc còn hai loại kia 1à từ Ấn Độ.

Từ chân lý đã được xác lập này, ta mới có thể bàn tiếp dần những chuyện khác liên quan tới cờ Vua và cờ Tướng. Vấn đề này đã được đề cập phần nào trong loạt bài đăng trong các quyển “Cờ Tướng – sự tích, thú chơi, giai thoại” và “100 câu hỏi đáp về cờ” đã xuất bản, nhưng lần này xin trình bày đầy đủ, kỹ càng và có hệ thống hơn.

[b]Ván 6: TAM GIÁC TRẬN[/b]
Trắng đi trước thắng.
[game solutionday=7]
FORMAT WXF
GAME TAM GIÁC TRẬN
RED Trắng
BLACK Đen
FEN 4P4/9/3k1H3/9/2e3p2/9/1r5C1/9/r1p1K1h1C/9 w – – – 1
START{
DIAG{ #1 RED }
1. P2.4 T3/5 2. M4.2 T5/7
3. P1.6 Tg4/1 4. P1.1 Tg4.1
5. M2/4 T7.5 6. M4/5 Tg4/1
7. P2.1 }END[/game]