Giai thoại làng cờ: Cần thua hơn thắng!

Người ta có thể bỏ tiền mua, có thể mượn nhau để photocopy… tóm lại thể nào cũng phải có được một bản “cho mình” ấy thế nhưng không phải lúc nào người hâm mộ cũng được như ý. Có khi xem một ván cờ của hai danh thủ, thấy cờ vẫn còn ngang ngửa nhau lắm, chưa thể biết ai thắng ai, thì đột ngột ván cờ bị chấm hết và kết quả là một bên thắng, khiến người xem chưng hừng. Lại có trường hợp một giải đấu có hai giai đoạn, giai đoạn 1 đấu theo hệ Thụy Sĩ 11 ván, giai đoạn 2 là đấu đối kháng loại trực tiếp bằng 2 ván. Nhưng biên bản chỉ có các ván của giai đoạn 1, còn giai đoạn 2 thì lại chẳng có ván nào. Mà đây mới là nhlững ván quyết liệt nhất quan trọng nhất để tranh các thứ hạng quán quân, Á quân – ai cũng muốn có được để xem!

Vì sao vậy?

Có nhiều nguyên nhân, nhưng hầu như tất cả đều là nguyên nhân chủ quan:
Thứ nhất: Do kỳ thủ. Trong quá trình thi đấu theo quy định của Luật cờ Tướng tất cả các đấu thủ đều phải ghi biên bản, mà phải ghi đủ từ đầu chí cuối nếu không ghi thì sẽ bị ghi lỗi và và sau và lần nhắc nhở mà vẫn tiếp tục không ghi thì sẽ bị xử thua. Cho nên nên thực tế đấu thủ nào cũng phải ghi đầy đủ biên bản ván cờ. Tuy nhiên Luật cũng có quy định, nếu thời gian còn ít hơn 5 phút thì đấu thủ có quyền không ghi biên bản (để dồn toàn bộ thì giờ cho ván đấu), lúc đó trọng tài phải có nhiệm vụ ghi thay. Thế nhưng vì mỗi trọng tài phải trông coi nhiều bàn, nên có những khi trọng tài không thể ghi được, do đó ván cờ có thể ghi không đủ.

Tuy nhiên, cũng theo quy định thì tuy không ghi trong thời gian đó nhưng sau khi kết thúc ván cờ đấu thủ nào chưa ghi đủ thì phải mượn biên bản của đối thủ để chép lại cho đủ, nộp cho trọng tài thì mới được gọi là kết thúc ván đấu. Ở ta, trọng tài thường bỏ qua khâu này, nên thường biên bản bị mất đoạn cuối. Lại có một số đấu thủ ghi biên bản bị sót hoặc ghi cẩu thả không thể đọc được mặc dù luật đã quy định là phải ghi chính xác, rõ ràng để ban tổ chức sử dụng (Theo luật thì biên bản là tài sản do ban tổ chức sử dụng và quản lý, kỳ thủ có thể sao chép lại cho riêng mình hoặc có thể mượn đối thủ để chép lại cho đầy đủ).

Thực ra thì sau khi kết thúc ván đấu, trọng tài phải có những thao tác đầy đủ như sau: nhận biên bản của các đấu thủ, sau đó hai đấu thủ còn phải ngồi lại, trọng tài vừa đọc nước đi vừa đi quân, kiểm tra xem toàn bộ biên bản có được ghi đúng không (bởi cũng có trường hợp đấu thủ ghi bị lỗi hay ghi sót nước đi, hoặc ghi không rõ ràng) lúc này trọng tài phải chỉnh sửa biên bản ngay trước mặt hai đấu thủ, khi chỉnh sửa xong trọng tài mới ký xác nhận, lúc đó biên bản mới có giá trị.

Những trọng tài có trình độ và thành thạo thì chỉ cầm mất vài ba phút là có thể vừa đọc vừa xếp lại cả ván cờ.

Với cách làm đúng đắn này thì khi biên bản được nộp lên ban tổ chức không thể có sai sót nữa. Thế nhưng trọng tài ở ta hoàn toàn bỏ qua khâu quy định quan trọng này.
Mặt khác có những trọng tài trình độ yếu nên không đọc được biên bản, mặt khác cả đấu thủ lẫn trọng tài có thói quen lâu nay là đấu xong rồi là coi như xong không chú ý gì tới biên bản nữa. Vậy thì biên bản sai sót hay thiếu là chuyện đương nhiên.

Chưa hết, tới lượt bộ phận làm văn bản.

Nếu bộ phận này làm cẩn thận thì bao giờ cũng có được văn bản trọn vẹn của ván cờ, thế nhưng một số người nhìn thấy những ván cờ nhiều nước đi thì đâm e ngại, sợ tốn công tốn sức, thế là tự ý cắt ngắn cho “đỡ mệt”.

Lại còn đáng trách hơn nữa là các ván cuối cùng của giải, những người làm biên bản với tâm lý sắp “rút quân” tới nơi, thế là không chịu làm biên bản nữa. Ví dụ giải cờ tướng hạng nhất quốc gia tại Quảng Ninh năm 2005 hoàn toàn không có phần các ván ở giai đoạn 2, do tâm lý rã đám. Năm nay tại Vũng Tàu, quyển kỷ yếu tuy in rất đẹp và khá đầy đủ các phần khác nhưng các ván ở giai đoạn 2 cũng không có nốt, quyển này được phát cho các đoàn làm tài liệu, như vậy rõ ràng tài liệu vẫn chưa được hoàn chỉnh. Rất thông cảm với ban tổ chức là muốn có một bản kỷ yếu sang trọng như thế thì phải làm sớm, thế nhưng cách khác phục cũng thật đơn giản: chỉ cần photo các ván giai đoạn 2 ghép vào là được.

Ngoài tài liệu có được ngay tại giải còn phải kể tới những tài liệu được sưu tầm từ các ván quốc tế nếu làm không cẩn thận cũng dễ bị “tam sao thất bản”. Nhiều người tự cho mình có trình độ nên tới một chỗ nào đó thấy một bên sắp thua thế là cho thua luôn, chứ không làm cho tới nước cuối, khiến người xem bị hẫng hụt.

Tuy nhiên cũng có trường hợp một bên (ví dụ bên A) đang thắng cờ rõ, thế mà biên bản đột ngột bị dừng lại và ghi chú bên dưới là A thua khiến người xem cho là bị nhầm lẫn, gây một cảm giác rất khó chịu. Tuy nhiên chuyện này hoàn toàn có thể xảy ra, ví dụ bên A sắp thắng nhưng bị hết giờ và bị xử thua, hoặc bên A sắp thắng nhưng phạm luật nên bị xử thua, hay bên A sắp thắng như bị ốm đau đột ngột nên phải chịu thua… Thực ra giải quyết những trường hợp biên bản này hoàn toàn không khó: chỉ cần một dòng chú thích nhỏ phía dưới như “thua do hết giờ”, “thua do phạm luật” hay thua do phải đi cấp cứu chẳng hạn là mọi việc sẽ hết sức rõ ràng minh bạch. Nhiều trọng tài và nhiều người làm biên bản đã hoàn toàn không chú ý tới điều này.

Một số biên bản cờ tướng gặp khó khăn ở khâu dịch tên người đánh cờ, mà nếu không dịch ra tên thì ván cờ trở thành vô nghĩa. Hiện nay những tài liệu được tải về từ mạng internet gặp một cái khó là tên các danh thủ được phiên âm sang tiến La tinh nên không biết đó là ai, vì dụ viết “Xu chuan jing” thì khó mà hiểu đó chính là Hứa Ngân Xuyên, Nei the wuan thì biết rất rõ mới dám dịch là Nhiếp Thiết Văn… Hơn nữa nếu tải về bằng chính tiếng Trung Quốc thì phải có những người biết chữ Hán mới đọc được. Mà đã không đọc được thì không dám làm văn bản ván đó. Chính vì vậy trong các tập văn bản được phát ra, một mặt người ta cứ sao y bản chuẩn ai đọc được thì đọc, không đọc được thì thôi, mặt khác cũng có người bỏ luôn các ván đó đã tạo nên những “lỗ hổng” của một giải.

Cũng có những trường hợp trong các quyển biên bản nên ghi rõ tên của giải, tên các kỳ thủ tham giai thứ tự xếp hạng chung cuộc, thời gian diễn ra giải… có người tưởng điều đó có cũng được không cũng được, nhưng thật ra nó có tầm quan trọng nhất định.
Ví dụ theo dõi một giải “Ngũ Dương bôi” người ta phải biết đó là giải của năm nào, ai vô địch, có bao nhiêu danh thủ tham gia…

Biên bản thực ra là một công việc nghiêm túc, công phu, tỷ mỉ, cẩn trọng chứ không phải việc làm theo hửng thú. Hiện nay ở một số giải người ta thu tiền làm biên bản. Đã thu tiền thì phải làm thật đầy đủ, từ tế, hoàn chỉnh để phục vụ người mua. Mà cũng nên làm như thế, nó mang tính sòng phảng hơn. Vì nếu làm theo kiểu biếu không, cho chác thì khiến người làm cũng không có trách nhiệm và người được tặng hay cho cũng cảm thấy áy náy, mang ơn và khi phát hiện ra sai sót thì cũng “há miệng mắc quai” chẳng biết kêu ai. Rốt cuộc là giải đấu không có được một tập biên bản nghiêm chỉnh, hoặc nhiều sai sót hoặc mất ván này ván nọ…

[game boxcomment=0 header=0 solutionday=7]
FORMAT WXF
GAME Cờ thế 10/9/2005 – Trắng đi trước hòa
RED Trắng;;;
BLACK Đen;;;
FEN 2Pa5/4a4/4ek1He/9/6pR1/C3p3C/6PHP/4p2R1/r2p5/4K4 w – – – 1
START{
DIAG{ #1 RED POPUP }
1. Ms.3 T5.7 2. M2/3 T9.7
3. Xt.2 Tg6/1 4. Xt.1 Tg6/1
5. Xt.1 Tg6.1 6. Xs.6 Tg6.1
7. Xs/1 Tg6/1 8. P9.4 X1/7
9. Xt/1 Tg6/1 10. Xs-4 S5.6
11. X2-9 S6/5 12. P1-4 Bt.1
13. Tg5-4 B4.1 14. X9/8 B4-5
15. X9-5 Bt.1 16. Tg4-5 B5-6
}END
[/game]

[b]Lưu ý:[/b]
*Lời giải có sau một tuần
*Bạn nên bấm vào hình bàn cờ ở trên để bật chương trình cờ lên và giải thử, đặt Xanh (Đen) là máy để máy đi giúp tự động cho bên Xanh.

Các nhà tâm lý sư phạm nổi tiếng, sau nhiều năm nghiên cứu đã đi đến kết luận rất quan trọng: ở độ tuổi từ 3 tới 6, tất cả trẻ em đều có tài, đều có những khả năng học tập to lớn. Từ 1 đến 4 tuổi đã có một khối lượng thông tin lớn đến với chúng. Đặc biệt trẻ em thích nghi rất tốt với những tác động của môi trường, hoàn cảnh chung quanh… Nhiều phẩm chất của trẻ em hình thành ở lứa tuổi này dễ dàng và hiệu quả hơn ở người lớn.

Xuất phát từ đó mà các bậc cha mẹ ở nhiều nước cho con mình bắt đầu làm quen với cờ từ 4, 5 tuổi và đã rất thành công. Capablanca, Karpov, Kasparov… đều bắt đầu chơi cờ từ lứa tuổi này. Ở nước ta cũng vậy, đó là những trường hợp như Hoàng Thanh Trang, Đào Thiên Hải cho tới Nguyễn Ngọc Trường Sơn… hiện nay.

Điều này đã xóa bỏ đi nỗi lo lắng của nhiều bậc làm cha, làm mẹ sợ rằng cho con chơi cờ sớm quá khiến con mình bị “già trước tuổi” hay bị quá tải đốt với đầu óc non trẻ. Chơi cờ hoàn toàn không giống với việc cho học chữ hay học toán sớm.

Vấn đề là ở chỗ quan niệm về việc con mình chơi cờ như thế nào. Nếu quan niệm cờ cũng là một trò chơi như hàng chục trò chơi mà trẻ con vẫn chơi hàng ngày thì đó là một quan niệm hoàn toàn đúng đắn. Tuổi của các em là tuổi chơi. Còn nếu coi đó là “học” cờ hay “đấu” cờ thì thật là sai lầm, nhất là đối với các bậc cha mẹ nào cứ muốn chứng minh cho thiên hạ biết con mình là một “thiên tài”, luôn nghĩ tới việc làm sao cho con mình phải đoạt được huy chương này, phần thưởng nọ. Tất cả trẻ em chơi cờ đều xuất phát từ hứng thú, hứng thú sẽ kích thích sự sáng tạo, sự phát triển của trí tuệ, nói đơn giản là phát triển óc thông minh. Nếu bị chơi cờ do ép buộc, bị áp lực tâm lý thì hứng thú sẽ mất hay cạn dần và việc chơi cờ sẽ bị sẽ phản tác dụng. Thực tế đã chứng minh rất chính xác điều này. Không phải đứa trẻ nào cũng ham thích chơi cờ, nếu chúng thích đá banh, điền kinh, thể dục nghệ thuật, múa hát hơn… thì cứ để cho chúng phát triển theo các hướng đó một cách tự nhiên, bởi vì cấu trúc cơ thể cũng như cấu trúc bộ não của mỗi em một khác. Có những danh thủ cờ hẳn hoi nhưng khi thấy con mình không có thiên hướng hay không có hứng thú về cờ họ cũng không hề ép con mình phải đi theo con đường của mình.

Những em yêu thích trò chơi cờ sẽ tự nhiên tìm thấy ở đó vẻ đẹp của cờ, sẽ khám phá ra nghệ thuật tuyệt vời của cờ, từ đó sẽ cuốn hút các em theo môn nghệ thuật-thể thao mà bản thân mình yêu thích, có bắt các em bỏ cờ cũng không được. Đó chính là toàn bộ bí quyết, là nền tảng quan trọng nhất để tạo ra các vận động viên cờ kiệt xuất.

Câu trả lời trên chỉ dành riêng cho các bậc làm cha mẹ khi họ đặt câu hỏi: “Trẻ em có thể bắt đầu chơi cờ từ lứa tuổi nào?” chứ không phải câu trả lời cho tất cả mọi người. Vì chơi cờ thì ở lứa tuổi nào bắt đầu mà chẳng được. Có những người về hưu rồi mới bắt đầu chơi mà chơi vẫn rất cao, có những người hơn 20 tuổi mới biết tới bàn cờ mà vẫn được tuyển thi đấu ở các giải quốc tế. Đối với cờ, khác với thể thao thể lực, không có lứa tuổi nào là muộn cả!

Phần đông các kỳ thủ, thậm chí cả các danh thủ đều nhớ lại rằng lần đầu tiên mình trông thấy bàn cờ là do thấy người khác chơi, những người đó có thể là cha, mẹ, anh, chị em mình, những người trong họ hàng bà con mình, cũng có thể là những người hàng xóm láng giềng, những bạn học hay một nhóm cờ nào đó ở một sân đình, một quán cắt tóc chẳng hạn… Chính cái không khí háo hức, vui vẻ, say mê của những người chơi cờ đã cuốn hút những người chưa biết, khiến họ tò mò. Từ tò mò tới chỗ thấy hay hay mà học lỏm để thử nước đi, biết chơi những ván cờ đơn giản, ngây ngô, đầy rẫy những sai sót nhưng rất thích thú để rồi từ đó dần dần đến với cờ, nếu có người bày cho để biết thưởng thức thì lòng ham thích tăng dần, và cứ thế từng bước hội nhập vào làng cờ lúc nào cũng không biết. Khi đã thích chơi rồi thì người ta bắt đầu thích tiếp: thích chơi thắng, ai mà chẳng thế, nhưng xem ra thắng rồi vẫn có kẻ còn cao hơn mình, thế là mình phải ráng để thắng tiếp, để trở thành người chơi cờ giỏi, giỏi hơn nữa…

Đến một lúc nào đó, loay hoay một mình không tiến thêm được, người ta đến tìm đến một bậc cao thủ hơn để học hỏi và tôn vinh người đó làm thầy, làm sư phụ của mình. Nhưng sư phụ cũng chỉ có thì giờ dành cho mình nhất định mà thôi. Thế thì còn gì tốt hơn là tự đọc sách, tự mầy mò, tự nghiền ngẫm. Mỗi ngày một chút, dần dần vỡ vạc ra. Rồi đem cái sự hiểu biết ấy ra đọ tài, thắng được một loạt những người xưa nay vẫn tranh chấp ngang ngửa với mình, sung sướng và tự hào quá. Thế nhưng chỉ một thời gian sau, khi gặp những tay cự phách hơn, lại bắt đầu thua liểng xiểng, và thế lại bắt đầu tầm sư học đạo, tìm những quyển sách hay hơn, cao hơn để nghiên cứu tiếp…

Có đúng là học cờ là phải như thế không các bạn? Tuy nhiên câu hỏi đặt ra là: muốn tiến bộ nhanh chóng và vững chắc thì phải học cờ theo cách nào là tốt nhất, học cái gì trước, học cái gì sau.

Trong cờ có một câu mà hầu như ai cũng biết “người thắng ván cờ là người phạm ít sai lầm hơn đối thủ!” Thế thì cái đầu tiên mà người chơi cờ phải “học” đó là tìm cách giảm bớt càng nhanh càng tốt những sai sót của mình để cho mỗi nước đi của mình ngày càng hoàn hảo, cũng như có lần người ta hỏi một nhà điêu khắc lừng danh rằng vì sao ông tạc được những bức tượng đẹp tới mức kiệt tác như vậy, nhà điêu khắc trả lời: “cũng đơn giản thôi, người ta đưa tới cho tôi một khối đá, tôi nhận ra trong nó đã chứa sẵn những hình tượng rất đẹp, nên tôi chỉ có mỗi một việc là dùng búa và đục loại bỏ những gì thừa đi, tác phẩm nghệ thuật nhất định sẽ hiện ra!”