Cờ Vua bắt nguồn từ Ai Cập?

Thực ra điều này tưởng chửng như không có gì mới. Ngay tại Thủ Đô Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh đã có những trường tiểu học hay trung học có câu lạc bộ cờ tướng và ngay tại các trung tâm thể thao, các nhà văn hóa… cũng đã hình thành các nhóm, các lớp cờ tướng cho học sinh.

Tuy nhiên nếu nhìn kỹ vào phong trào, nhất là nếu so sánh với cờ vua thì ta mới thấy có nhiều vấn đề cần bàn.

Nhưng trước tiên hãy cùng nhau trả lời cho câu hỏi: vì sao nên đưa cờ tướng vào trường học.

Trước tiên, cờ tướng là một môn chơi có truyền thống lâu đời của đất nước ta, có tới hàng triệu người chơi, có đủ mọi thành phần trong xã hội chơi, có vô số hình thức chơi và cái đáng nói nhất là tất cả mọi người đều say mê chơi thật sự và tìm thấy ở đó biết bao điều bổ ích, thú vị.

Thứ hai là ngày nay cờ tướng đã được quốc tế hóa và có cả một hệ thống thi đấu hoàn chỉnh, sự giao lưu cờ tướng trong khu vực và châu lục ngày càng gia tăng và ở điểm này thì cờ tướng Việt Nam có uy tín không nhỏ trên đấu trường quốc tế và đã trở thành môn thể thao mũi nhọn giàu thành tích và đáng tự hào của đất nước.

Thứ ba là cờ tướng hiện đại đã dần thoát khỏi lối chơi đơn thuần theo cảm hứng và kinh nghiệm mà đã đi vào có bài bản, có sự nghiên cứu, học hỏi, nhất là về lý thuyết. Các loại sách về cờ tướng hiện nay xuất bản rất nhiều, các loại tạp chí về cờ tướng trong nước cũng như được du nhập từ nước ngoài tăng lên đáng kể.

Cờ tướng cũng đã kịp trang bị cho mình cả một hệ thống thi đấu khoa học: ghi chép biên bản, chơi có đồng hồ đo thời gian, thi đấu theo hệ Thụy Sĩ, có hệ số Elo cá nhân, có hệ thống phong cấp của trong nước (kiện tướng, dự bị kiện tướng, vận động viên cấp…) và các danh hiệu quốc tế như Đặc cấp quốc tế đại sư, quốc tế đại sư, đại sư hiệp hội…

Thứ tư là nhờ có các phương tiện thông tin hiện đại thông qua mạng internet mà các websites cờ tướng xuất hiện ngày càng nhiều tạo điều kiện cho hàng nghìn kỳ thủ có thể trực tiếp chơi hay tham gia các cuộc thi đấu quốc tế trên mạng, vừa hứng thú vừa thật sự mau chóng nâng cao trình độ. Cũng qua mạng mà các ván cờ hay, các kết quả thi đấu đến với bạn chơi cờ đầy đủ, mau chóng, khắc phục được nạn thiếu thông tin trước đây. Như vậy bất cứ người chơi cờ tướng nào cũng dễ đàng hòa nhập vào môi trường cờ mà mình có quyền lựa chọn và giao lưu.

Thứ năm là cờ tướng ngày nay, nhất là đối với lớp trẻ đã khắc phục được rất nhiều nhược điểm của các thế hệ trước, trong đó đặc biệt phải kể đến việc khắc phục được khá nhiều thói hư tật xấu trong khi chơi cờ như “cờ ngoài bài trong”, mách nước ăn gian, cay cú ăn thua, thò chân thò tay vào bàn cờ, bàn tán ồn ào, tụ tập “cãi nhau như mổ bò” hay tác phong chơi
nhếch nhác, bừa bãi, nói năng thô tục thậm chì coi cờ tướng như phương tiện kiếm tiền, sát phạt, khích bác, thách đố, cá cược nhau.

Thứ sáu là do có các giáo viên được đào tạo tử tế nên khi vào các lớp học cờ tướng ở các câu lạc bộ nhà trường các em được học luật, phương pháp chơi, có tác phong tốt ngay từ đầu, có thời gian biểu, có phương pháp kết hợp hài hòa giữa thời gian chơi cờ và thời gian học hành, cách ly được các em với kiểu chơi cờ “đường phố”, tụ bạ như nói trên, nghĩa là các em được chơi cờ một cách lành mạnh để tăng cường trí thông minh, để học giỏi hơn và tránh được các tệ nạn xã hội.

Ngày nay người ta không còn có sự phân biệt quá đáng giữa cờ tướng và cờ vua nữa, tác dụng về mọi phương diện của hai loại cờ là như nhau, nhưng cờ tướng có một điểm hơn so với cờ vua là các em có thể dễ dàng tìm được người chơi, đó là những người thân trong gia đình, là họ hàng bà con hay bè bạn quanh nhà, điều mà cờ vua và cờ vây còn bị hạn chế. Cờ tướng cũng còn có một lợi thế khác là ở các lễ hội người chơi còn được thưởng thức các kiểu chơi rất nghệ thuật, rất văn hóa như cờ người, cờ bỏi, cờ tưởng…

Tuy nhiên đó là xét tổng thể về nhiều phương diện, còn trong thực tế thì cho tới nay, thực sự môn cờ tướng trong nhà trường vẫn chưa được chú trọng như cờ vua. Đó là điều làm chúng ta vẫn băn khoăn. Vì sao ở Trung Quốc người ta phát triển cờ tướng trong nhà trường mạnh như thế, hoàn hảo như thế, đưa môn cờ tướng trở thành “bảo vật văn hóa của Trung Hoa”, trong khi ở ta vẫn còn không ít trường dửng dưng, thờ ơ với một môn nghệ thuật và thể thao vừa lợi ích của mang bản sắc nghệ thuật văn hóa dân tộc.

Có người nói “cờ tướng không có triển vọng và tiền đồ bằng cờ vua” bởi các trận đấu quốc tế của cờ tướng còn ít quá. Có người lại nói trong khi cờ vua có hàng loạt giải trẻ quốc tế để các em tham gia thì cờ tướng hầu như không có giải trẻ quốc tế nào. Có người nói cứ nhìn vào kiểu chơi cờ tướng nhếch nhác ở đường phố, vỉa hè mà thấy e ngại cho con em mình học chơi cờ tướng.

Tất cả những ý kiến trên thực ra không phải là sai. Nhưng sao ta cứ phải chờ quốc tế. Chơi cờ đâu phải chỉ vì huy chương, cúp, phần thưởng (nói tóm lại là thành tích). Hàng bao đời nay ông cha ta chơi cờ tướng thật vô tư, vui vẻ, có màng gì đến những cái đó đâu? Các trường có tổ chức thì cũng chỉ vì mục đích đó chứ đơn thuần chỉ muốn có bằng được thành tích là đi chệch đường rồi. Chỉ cần các em thông minh hơn, học giỏi hơn, tránh được các tệ nạn xã hội là chúng ta thấy đã quá mãn nguyện rồi. Đó mới là cái lớn, cái căn bản, cái lợi ích sâu xa và bền lâu của cờ.

Có nhận thức được như thế thì mới mạnh dạn phát triển cờ tướng trong nhà trường, bởi vì xét cho cùng ai rồi cũng có một vài môn thể thao mình yêu thích và chơi cả đời. Chẳng phải việc giáo dục thể chất trong nhà trường cũng nhằm mục đích như thế sao? Vả lại phát triển môn cờ tướng có lẽ là điều hoàn toàn nằm trong tầm tay của mỗi trường học, dù là trường lớn hay trường nhỏ, dù là trường giàu hay trường nghèo, dù là trường ở thành thị hay trường ở nông thôn hay núi cao, vùng sâu vùng xa, thậm chí cả ngoài hải đảo. Bởi vì môn chơi này đối với các em là quá giản dị, quá bình dân, đâu cần có trang thiết bị gì hiện đại, đắt tiền hay phức tạp gì, chơi cá nhân cũng được mà chơi tập thể cũng xong. Sau khi được thầy hướng dẫn, các em hoàn toàn có thể tự lập nghiên cứu nâng cao trình độ qua sách vở, tạp chí và qua mạng…

Chúng ta mong rằng với thế mạnh sẵn có, lớp con em chúng ta sẽ tiếp bước các bậc cao thủ cờ tướng hiện nay, sẽ đến các đấu trường quốc tế, “sánh vai cùng các cường quốc năm châu”.

Tất cả cần và nên bắt đầu từ những năm tháng còn ngồi trên ghế nhà trường.

[img]xq228-0.jpg;right;Hà Quang Bố (1907 – 1949)[/img]Danh kỳ Hà Quang Bố (1907 – 1949) xét về tuổi tác thì Hà Quang Bố nhỏ hơn Ba Ngoan và Giáo Hội, nhưng xét về tài năng, trình độ thì ông là tay cờ vượt trội hơn hết. Theo lời ông kể với bạn bè thì ông là hậu duệ người Minh Hương, sinh năm 1907 tại huyện Phụng Hiệp tỉnh Cần Thơ. Bố và ông nội của ông đều là những người giỏi cờ nên trong dòng máu của ông có “gien” cao cờ và sớm bộc lộ tài năng khi ông mới lên 10.

Chính cha của ông là cụ Hà Quang Vinh đã dạy ông học những nước đi đầu tiên. Đến tuổi thiếu niên, trình độ chơi cờ của ông đã tiến bộ vượt bậc, tiếng tăm lừng lẫy khắp quê nhà. Ông Lê Vinh Đường – một cao thủ quen thân với ông Bố ghi rằng: “Năm 15 tuổi ông xưng hùng xưng bá ở huyện Long Mỹ tỉnh Rạch Giá”. Ông Đường nói đúng tài năng sớm bộc lộ nhưng có lẽ đã nhầm lẫn huyện Long Mỹ với huyện Phụng Hiệp chăng? Một số người cũng thường cho rằng Hà Quang Bố quê ở Cà Mau, vì có thời kỳ ông sổng ở đất Mũi và cưới vợ tại đây. Ông làm việc cho chủ một nhà trọ, chưa bao giờ dạy học nhưng có lẽ do kính trọng và tôn vinh tài nghệ của ông mà những người đương thời thường gọi ông là “giáo Bố”.

Cuối thập niên 30, kinh tế khủng hoảng, cuộc sống đầy khó khăn. Tại Cà Mau không còn việc làm, đầu năm 1931 giáo Bố phải lên Sài Gòn làm quản đốc cho khách sạn Tân Hòa. Không ngờ đây lại là dịp may, vì ông có điều kiện quen biết với hầu hết các danh kỳ Hoa, Việt đang sinh sống ở đây. Trước tiên ông hạ gục tay cờ giang hồ nổi tiếng tại ga xe lửa Sài Gòn là Nguyễn Văn Lai, tiếp theo đánh bại các cao thủ ở Phú Nhuận, Bình Tây và Xóm Củi. Hùng tâm nổi lên, ông đến Bến tắm ngựa ở đường Champagne – nay là Lý Chính Thắng Quận 3, khiên chiến cùng danh kỳ người Hoa là Trần Tựu. Ông này được gọi theo tiếng Quảng là “Sành Chầu”, lúc.đó là tay có số một của người Hoa. Giao đấu nhiều lần, kiểm lại Hà Quang Bố thắng hơn chục ván. Thời kỳ này, danh kỳ Nguyễn Văn Ngoan tức Ba Ngoan cũng thường lui tới nơi đây gặp giáo Bố, hai bên quen nhau dần dà kết thành đôi bạn chí thân. Hễ có dịp cả hai rủ nhau xuống lục tỉnh tìm các cao thủ để thử tài và đương nhiên thời kỳ đó không ai đương cự lại hai ông.

Theo một số người biết chuyện, năm 1927 tiên cờ Chung Trân từ Quảng Đông sang Việt Nam có gặp Ba Ngoan mà không gặp giáo Bố, nhưng năm 1933, Triệu Khôn nam du, giáo Bố có gặp và hai bên đã thử tài nhiều bận, tất nhiên là Triệu Khôn phải nhượng một nước tiên, hai bên đã chơi ngang ngửa. Nhờ những trận giao đấu này mà giáo Bố nhanh chóng nâng cao trình độ của mình thêm một bước mới.

Những năm 1936 – 1937 làng cờ Sài Gòn lại xuất hiên thêm một thiên tài kiệt xuất mới, đó là Hứa Văn Hải, người tỉnh Sa Đéc nay thuộc tỉnh Đồng Tháp. Tại một cuộc tranh tài công khai ở Gò Công có nhiều cao thủ, giáo Bố đã thảm bại trước Hứa Văn Hải, nhưng sau đó không lâu, trong một trận thư hùng có tính chất phục thù, giáo Bố đã hạ gục Hứa Văn Hải với tỷ số 2-0 lấy lại danh dự trong làng cờ. Một câu chuyện vui được nhiều người biết, đó là năm 1943 giáo Hội đoạt quán quân tại Giải cờ Đại Thế giới – khu đánh bạc ngày trước ở Chợ Lớn. Ngay trong buổi phát thưởng, giáo Bố kịp đến – không phải để chúc mừng mà là để khiêu khích giáo Hội đấu một trận danh dự với mình, nếu thua thì giáo Bố mất một số tiền, còn thắng thì giáo Hội phải nhường lại lá cờ quán quân. Sau khi hai bên đống ý các điều kiện, giáo Bố đã chiến thắng với tỷ số 1 thắng 1 hòa, đoạt mất lá cờ của giáo Hội.

Năm 1948 tại Sài Gòn người ta tổ chức giải Vô địch Nam kỳ, Hứa Văn Hải đã mất trước đó 4 năm, còn Ba Ngoan và một số cao thủ khác đã ra bưng kháng chiến, vì vậy giáo Bố đoạt chức vô địch không mấy khó khăn. Sau sự kiện đó giáo Bố cùng Lê Vinh Đường được mời làm đài chủ, phụ trách kỳ đài trong khu Đại Thế giới, hằng đêm thủ đài cho khách mộ điệu tiên khiển.

Do cuộc sống thường xuyên phải lao tâm khổ tứ, lại mắc bệnh lao phổi nhiều năm, không tiền chạy chữa, đến mùa thu năm 1949 một tài năng tuyệt thế đã qua đời, để lại bao luyến tiếc cho làng cờ Nam bộ.

Điều đáng quý và đáng kính trọng là dù ông không có điều kiện theo bác Ba Ngoan ra bưng biền kháng chiến nhưng ông đã khuyến khích hai con trai là Hà Quang Nhật và Hà Quang Minh đi theo con đường chính nghĩa. Năm 1945 cả hai anh này đã tập kết ra miền Bắc và đều được đào tạo thành trí thức. Anh Nhật không chơi cờ còn anh Minh chơi khá cao nhưng không đam mê như cha vì vậy làng cờ ít biết hai anh.

Để các bạn biết phần nào về tài năng của đanh kỳ phương nam Hà Quang Bố, xin trích ván cờ sau đây trận đấu giữa ông và kỳ vương Triệu Khôn mà ông Lê Minh Đường đã may mắn ghi chép được.

Hà Quang Bố (Sài Gòn) tiên thắng Triệu Khôn (Quảng Đông)

[game boxcomment=0 header=0]
FORMAT WXF
GAME Hà Quang Bố (thắng) Triệu Khôn
RED Hà Quang Bố
BLACK Triệu Khôn
RESULT 1-0
START{
1. P8-5 M2.3 2. M8.7 X1-2
3. X9-8 B7.1 4. X8.6 P8.1
5. B5.1 S6.5 6. M2.3 M8.7
7. M3.5 T7.5 8. P2-3 M7.8
DIAG{ #9 RED POPUP }
9. B5.1 B3.1 10. X8/2 B5.1
11. P5.3 P8-5 12. S4.5 M8.7
13. X8.2 X9-6 14. X8-7 P2.4
15. M5.6 P2/2 16. X7.1 X6.4
17. X7/1 P5-6 18. X7-5 P2-4
19. M7.5 M7/5 20. P3-5 X2.5
21. B7.1 B3.1 22. Ps.2 B3.1
23. Ps-7 X6.2 24. M5.6 X2-3
25. X1-2 P6/3 26. X5.1 X3-5
27. X2.8 T3.5 28. M6.5 P6-7
29. X2.1 X5/1 30. X2-3 S5/6
31. M5.7 Tg5.1 32. X3/1 X6/5
33. M7/6 Tg5/1 34. X3-4 S4.5
35. M6.7 Tg5-4 36. X4/2 X5-4
37. X4-9 B9.1 38. T7.5
}END
[/game]

Đến đây Triệu Khôn chịu thua và lỗ quân.

Xin giới thiệu thêm: Tại Quảng Đông vào thập niên 20 có bốn tay cờ khét tiếng là Hoàng Tùng Hiên, Lý Khánh Toàn, Lư Huy và Phùng Kính Như, được tôn vinh là “Tứ đại thiên vương”. Danh kỳ Triệu Khôn chỉ chịu lép bốn tay cờ này và tôn Chung Trân là thầy của mình. Sang Việt Nam năm 1933, đi khắp Nam kỳ mà không tìm được đối thủ, chỉ có Hà Quang Bố được nhượng tiên mới đánh cầm đồng mà thôi. Ván này đấu tại chợ Khánh Hội năm 1934 và được ghi trong Việt Nam Tượng kỳ phổ” của Lý Văn Hùng và Lê Vinh Đường, xuất bản ngày 1-12-1949.

Nguyên tắc đó ai cũng biết, nhưng thỉnh thoảng các bạn trẻ hay quên. Chúng ta lấy ván Nguyễn Minh Đức hòa Nguyễn Anh Quân tại Đại hội TDTT toàn quốc làm ví dụ:

[game boxcomment=0 header=0]
FORMAT WXF
GAME Nguyễn Minh Đức (hòa) Nguyễn Anh Quân
RED Nguyễn Minh Đức;;;
BLACK Nguyễn Anh Quân;;;
RESULT 0.5-0.5
START{
1. B3.1 P8-7 2. P8-5 T7.5
3. S4.5
/*Cứ nên đi [b]M8.7[/b] tiếp tục triển khai quân mạnh hơn là lên Sĩ chậm nước*/
3. … M2.3 4. M8.7 X1-2
5. X9-8 P2.4 6. B7.1
DIAG{ #6 RED POPUP }
/*Tiến Tốt 7 là nhận khó khăn về mình, nhường thuận lợi cho đối phương, trái với nguyên lý chơi cờ. Có thể chơi khác như sau: [b]M2.3 B7.1 M3.4 B7.1 M4.6 B3.1 M6.4 X9.1 M4/3[/b] hai bên đều vững.*/
6. … S6.5?
/*Chậm! Nên [b]P2-3[/b] kiềm chế cánh trái bên Trắng. Bây giờ Trắng rất khó đi. Nếu [b]T7.9[/b] thì Đen đổi Xe rồi [b]X9.1[/b], lợi nước ra Xe và Trắng vênh Tượng, bị hậu thủ.

Nếu Trắng [b]M2.3[/b] thì Đen [b]P7.3[/b] cấm Trắng [b]M3.4[/b] buộc [b]M3.2[/b] làm cản trở nước ra Xe góc phải. Còn nếu Trắng không bay Mã lên hà thì dù đi nước nào Đen cũng [b]P7.1[/b] tiếp tục gây áp lực, dồn khó khăn cho đối phương.

Tuy nhiên, trong thực đấu, Đen không khai thác nước tiến Tốt 7 mà lên Sĩ củng cố, lỡ mất cơ hội.*/
7. P2-4 P7.3 8. M2.3 P7.1
9. M7.6 M8.7 10. M6.4 B7.1
11. M4.3 P7/4 12. M3.4 X9-8
}END
[/game]
Cuộc cờ bình ổn, dẫn đến hòa.