Cờ cười: Mùi… Cờ Tướng

[b]I. Cờ Tướng được chơi ở Việt Nam từ bao giờ?[/b]
Có một số lý thuyết khác nhau về nguồn gốc phát sinh cờ Tướng. Lý thuyết được nhiều người công nhận là vào khoảng thế kỷ thứ 6 cờ Tướng được người Trung Hoa kế thừa và cải tiến từ một loại cờ có tên là Chaturanga (có nguồn gốc từ Trung Á) và phải đến thế kỷ 10 sau khi bớt Tốt và thêm quân Pháo thì cờ Tướng được ổn định như ta vẫn biết ngày nay. Không có nghiên cứu hay tài liệu nào cho biết khi nào cờ Tướng bắt đầu được chơi ở Việt Nam. Một số nhà nghiên cứu phỏng đoán ngay sau khi cờ Tướng được phổ biến ở Trung Quốc thì nó cũng bắt đầu được biết và được chơi ở Việt Nam, có lẽ con đường phổ biến là nhờ các sứ thần của cả hai nước học hỏi lẫn nhau để giải trí và đọ tài qua những lần đi sứ rồi phổ biến trong dân gian.

Có một số đền chùa liên quan đến cờ Tướng là các nơi thờ thần Đế Thích, tương truyền là một ông Thần cai quản trời đất và cũng rất giỏi đánh cờ. Ở Hà Nội có [topic id=239]chùa Vua[/topic], được dựng vào thời Lê (thế kỷ 15) thờ thần Đế Thích. Có câu truyện dân gian nổi tiếng về thần Đế Thích và một người giỏi cờ là [topic id=75]”Hồn Trương Ba, da hàng thịt”[/topic] (câu truyện này đã được chép trong sách “Công dư tiệp ký” từ thời Lê Ý Tông).

[img]xq284-0.jpg;center;Đấu cờ bỏi trong lễ hội cờ Chùa Vua[/img]
Muộn hơn có truyền thuyết dân gian kể rằng [topic id=122]Vũ Huyên[/topic], một Tiến sĩ khoa năm Nhâm Thìn (1712) đã từng giúp vua Lê chơi và thắng cờ sứ Thanh nhờ dùng một cái lọng có xoi một cái lỗ nhỏ cho ánh nắng xuyên qua, chiếu lên nước cờ hay để mách nước cho vua, nhờ thế vua Lê thắng liền ba ván, giữ được quốc thể. Ông được vua ban danh hiệu “Đấu kỳ Trạng nguyên” (Trạng cờ).

Như vậy ở Việt Nam cờ Tướng đã được chơi ít nhất là 500 năm (từ thời xây chùa Vua) và nhiều nhất cỡ 1000 năm (ngay khi cờ Tướng được định hình xong ở Trung Quốc).

[b]II. Có bao nhiêu người Việt Nam chơi cờ Tướng?[/b]
Hiện nay chưa có một nghiên cứu hay số liệu chính thức về số người chơi cờ Tướng ở Việt Nam mặc dù cờ Tướng được chơi rất phổ biến trong dân gian và nhà nước cũng đã tổ chức được nhiều giải cờ cấp quốc gia. Theo kinh nghiệm của chúng tôi và tham khảo các chuyên gia khác trong ngành thì rõ ràng cờ Tướng có số người chơi đông nhất trong các loại cờ được chơi ở Việt Nam. Trong khi cờ Vua chỉ được phổ biến trong tầng lớp sinh viên học sinh, cờ Vây mới được du nhập, [topic id=240]các loại cờ dân gian khác như cờ Gánh, cờ Hùm[/topic],… chỉ rất ít người biết đến thì cờ Tướng lại được biết rất rộng rãi, được chơi trong mọi tầng lớp từ già đến trẻ, mọi miền của đất nước. Tỷ lệ người chơi cờ Tướng rất cao, vượt xa tất cả các nước (không kể Trung Quốc) lý giải tại sao cờ Tướng Việt Nam thường chiếm ngôi vị thứ hai sau Trung Quốc.

Người Trung Quốc cho rằng ít nhất họ phải có 100 triệu người chơi cờ Tướng, tức là ít ra cứ 10 người thì có một biết chơi. Con số này đã biến cờ Tướng thành thứ cờ có nhiều người chơi nhất thế giới, vượt xa cờ Vua (số liệu thường cho là có khoảng 50-80 triệu người chơi trên toàn thế giới).

Một Đặc cấp đại sư (danh hiệu trong cờ Tướng, tương đương với Đại kiện tướng trong cờ Vua) người Trung Quốc năm 2003 khi sang đấu cờ giao hữu với các kỳ thủ Việt Nam đã rất ngạc nghiên khi thấy ở Việt Nam cờ Tướng cũng rất phổ biến. Ông cho rằng mức độ phổ biến không khác gì ở Trung Quốc nên tỷ lệ người chơi cũng phải tương tự. Từ dân số Việt Nam là 80 triệu người ông cho rằng phải có ít nhất 8 triệu người Việt Nam biết chơi cờ (tỷ lệ 1/10).

Con số này quá lớn so với hình dung của nhiều người. Một số sách báo trước đây khá lâu đã từng ước lượng Việt Nam có khoảng 500 nghìn đến 1 triệu người chơi cờ Tướng. Tức là nếu so với dân số hiện nay thì phải từ 80 đến 160 người mới có một người biết chơi cờ. Có thể thấy các ước lượng này là hơi chặt, nếu các bạn từng thử tính tỷ lệ số người biết chơi cờ Tướng trong gia đình, nhóm bạn bè, lớp học mình phải có tỷ lệ cao hơn nhiều.

Tất nhiên, để có con số chính xác chúng ta cũng cần các định nghĩa thế nào là người chơi cờ Tướng (ví dụ người trong đời đã có lần thử học chơi, biết luật và đã chơi tổng cộng một hai ván cờ có được tính là người chơi không?) và cần các nghiên cứu bài bản, rộng lớn.

Dung hòa giữa các con số, theo chúng tôi 1-2 triệu người chơi cờ Tướng ở Việt Nam (tỷ lệ cứ 20-80 người thì có 1 người biết chơi cờ Tướng) có thể tạm chấp nhận như ước lượng tạm thời con số tối thiểu, định hướng cho các nghiên cứu kỹ hơn sau này.

[b]III. Các giải cờ Tướng lớn và các nhà vô địch[/b]

Có thể chia các giải cờ Tướng lớn thành ba giai đoạn.

[b]1. Thời Pháp thuộc[/b]
Thời đó việc đi lại và thông thương giữa các tỉnh gần nhau còn rất khó khăn và giữa các miền còn gian nan hơn nữa. Do đó những người chơi cờ và các mạnh thường quân thường chỉ tổ chức được các giải đấu cấp câu lạc bộ hoặc tỉnh, cố gắng lắm mới tổ chức được cấp miền ở Bắc kỳ và ở Nam kỳ.

[b]Bắc kỳ:[/b]
Giải vô địch bắc kỳ đầu tiên được tổ chức vào tháng 3 năm 1936 (ở Hà Nội) và liên tiếp hàng năm từ 1938 đến 1943. [topic id=213]Nhà vô địch cờ Tướng Bắc kỳ đầu tiên[/topic] là ông Nguyễn Văn Tâm (một nhà giáo ở Nam Định).

[b]Nam kỳ:[/b]
Năm 1933 Sài Gòn lần đầu tiên có một giải cờ gọi là Vô địch Nam kỳ (do công ty Mỹ An tổ chức), vô địch giải này là [topic id=254]Nguyễn Thành Hội[/topic] (người An Giang).

[b]2. Thời chiến tranh Việt Nam[/b]
[b]Miền Bắc:[/b]
[img maxheight=150 maxwidth=150]xq59-0.jpg;right;Mai Thanh Minh – Nhà vô địch nam đầu tiên[/img]Miền Bắc tổ chức được giải cờ ba lần:
*Lần 1 năm 1965 ông Nguyễn Thi Hùng (người Hà Nội) vô địch
*Lần 2 năm 1968 ông [topic id=108]Nguyễn Tấn Thọ[/topic] (người Hà Nội) vô địch
*Lần 3 năm 1969 ông Phạm Đình Tuyển (người Quảng Ninh) vô địch

Nếu chỉ tính các giải do chính phủ Việt Nam tổ chức thì ông Tuyển được coi là nhà vô địch lâu năm nhất: 23 năm (từ năm 1969 cho đến năm 1992 khi giải cờ toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức).

[b]Miền Nam:[/b]
[img maxheight=150 maxwidth=150]xq284-1.jpg;right;Lê Thị Hương – Nhà vô địch nữ đầu tiên[/img]Do chiến sự bùng nổ ác liệt nên các kỳ thủ không có cơ hội tập hợp để tổ chức được các giải lớn. Chỉ có các giải cờ cỡ tỉnh hoặc thành phố.

[b]3. Thời Việt Nam thống nhất[/b]
[topic id=234]Năm 1992 là lần đầu tiên giải cờ quốc gia[/topic] (giải A1 tuyển chọn các nhà vô địch cá nhân) theo đúng nghĩa của nó mới được tổ chức, qui tụ được kỳ thủ khắp mọi miền đất nước tham gia. Giải đầu tiên này được tổ chức ở Đà Nẵng. Dưới đây là các thông tin kỷ lục liên quan đến loạt giải đấu này:

*Cho đến nay giải cờ Tướng vô địch cá nhân quốc gia đã được tổ chức liên tục hàng năm tổng cộng 14 lần (tính đến năm 2005)
[img maxheight=150 maxwidth=150]xq166-0.jpg;right;Lão Tướng Trần Đình Thủy – người đoạt huy chương nhiều tuổi nhất[/img]*Giải đã xác định được sáu nhà vô địch nam: Mai Thanh Minh, Trương Á Minh, Trềnh A Sáng, Đào Cao Khoa, Đặng Hùng Việt và Nguyễn Vũ Quân; sáu nhà vô địch nữ: Lê Thị Hương, Hoàng Hải Bình, Châu Thị Ngọc Giao, Ngô Lan Hương và Phạm Thu Hà
*Nhà vô địch nam đầu tiên: [topic id=100]Mai Thanh Minh[/topic]. Nhà vô địch nữ đầu tiên: Lê Thị Hương
*Người đoạt ngôi vô địch nam nhiều lần nhất là Mai Thanh Minh (5 lần), tiếp sau là [topic id=183]Trềnh A Sáng[/topic] (4 lần) và Nguyễn Vũ Quân (2 lần). Người chiếm ngôi vô địch nữ nhiều lần nhất là Lê Thị Hương (7 lần), Ngô Lan Hương (3 lần), Hoàng Hải Bình (2 lần)
[img maxheight=150 maxwidth=150]xq9-0.jpg;right;Nguyễn Vũ Quân – nhà vô địch nam ít tuổi nhất[/img]*Nhà nam vô địch nhiều tuổi nhất là Mai Thanh Minh, ở lần vô địch thứ 5 năm 1998 ông đã 41 tuổi. Trềnh A Sáng đoạt ngôi vô địch lần thứ 4 năm 2000 cũng khoảng 41 tuổi. Nhà nữ vô địch nhiều tuổi nhất là Lê Thị Hương. Chị đã đoạt ngôi vô địch lần thứ 7 năm 1998 khi 35 tuổi. Tuy nhiên, nếu tính gộp tất cả những người từng đạt huy chương (vàng, bạc và đồng) thì khó ai vượt qua “lão tướng” [topic id=160]Trần Đình Thủy[/topic]. Ông đoạt huy chương bạc (Á quân) hai lần, lần đầu năm 1998 khi 60 tuổi và lần hai năm 2003 khi đã 65 tuổi.
[img maxheight=150 maxwidth=150]xq284-2.jpg;right;Phạm Thu Hà – Nhà vô địch nữ trẻ tuổi nhất[/img]*Nhà vô địch nam ít tuổi nhất là [topic id=41]Nguyễn Vũ Quân[/topic], đoạt ngôi vô địch lần đầu năm 2004 khi mới 21 tuổi và lần 2 năm 2005 khi 22 tuổi. Nhà vô địch nữ ít tuổi nhất là Phạm Thu Hà, đoạt ngôi vô địch lần đầu năm 2003 khi cô mới 16 tuổi và đang là nữ sinh lớp 10.

Hội làng có bỏi đón mừng Xuân
Chật ních người xem bốn góc sân
Oai vệ cụ bô ngồi khảo chịch
Dập dồn trống khẩu giục đi quân
Ông già bí nước tai bưng miết
Chàng trẻ hơn Xe mắt sáng dần
Ngoảnh lại ngó tìm cô yếm đỏ
Nụ cười cảm phục giấu trong khăn

Ngày trước không ghi chép ván đấu và lại thất truyền nên rất mong các bậc kỳ gia và bạn đọc của các miền đất nước đóng góp tư liệu để hiểu biết tiền nhân ta chơi cờ, đấu cờ và phát huy truyền thống tốt đẹp này.

Theo lời kể của lão kỳ gia Lê Uy Vệ thì trước Tháng 8 năm 1945 nhân dân ta thường có những hình thức thi đấu cờ Tướng trong dịp lễ hội ở xã hoặc vùng, thi đấu theo lối giang hồ, v.v… Ở phía Bắc chỉ từ năm 1936 mới tổ chức được Giải vô địch cờ Tướng Bắc Kỳ và tiếp tục giải này vào các năm 1938, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943.

[img]xq213-0.jpg;center;Chơi cờ theo phong cách xưa (ảnh chụp ở Hội An)[/img]

Giải lần thứ 1 được tổ chức vào tháng 3 năm 1936 tại phố Phùng Hưng, Hà Nội. Thời gian thi đấu khoảng một tuần lễ, đấu sáng và tối. Phương pháp thi đấu là đấu loại trực tiếp, hòa đấu lại, hạn định 2 phút mỗi nước đi, không hạn giờ cho ván đấu.

Về luật chơi, kỳ thủ được chiếu tứ diện, thực hiện nhất cách nhất chiếu, tróc tử (đuổi bắt quân) cầu hòa, nhưng không được chiếu tướng mãi quá 3 lần.

Trong khi thi đấu, kỳ thủ đấu những ván quan trọng thường ngồi buồng kín, ban tổ chức cử người ghi chép, treo bàn cờ to và phóng thanh ra ngoài để người hâm mộ thưởng thức. Khán giả xem đông giống như năm 1993, tổ chức Giải vô địch cờ Tướng quốc gia lần thứ 2 tại Trung tâm hướng dẫn phương pháp hoạt động câu lạc bộ (Hội khai trí tiến đức cũ) bên Hồ Gươm, Hà Nội.

Tiền thưởng do các nhà hảo tâm, trí thức, thương gia… quyên góp như bác sĩ Luyện, ông Cự Tiên và nhiều người khác.

Giải nhất được tiền thưởng giá trị bằng 20 tạ gạo, 1 cúp bằng đồng và đôi câu đối thêu.

Có tất cả hơn chục kỳ thủ từ các địa phương Hà Nội, Hà Đông, Hà Bắc, Hải Phòng, Kiến An, Ninh Bình, Nam Định, Lạng Sơn… về tham gia thi đấu rất sôi nổi.

Người sáng lập, đứng đầu ban tổ chức và trọng tài thi đấu khi đó là ông Trịnh Văn Mẫn, tức Cự Lợi, Hội trưởng Câu lạc bộ Cờ tướng đấu trí. Nhà quán quân cờ Tướng đầu tiên Bắc Kỳ là ông Nguyễn Văn Tâm dạy học ở Nam Định.

Đáng tiếc, việc ghi chép lưu trữ ngày xưa rất kém, thất lạc, lại thêm chiến tranh phá hoại nên tài liệu mất nhiều.

Dưới đây chỉ giới thiệu được hai ván do ông Trường Xuân sưu tầm:

[b]Ván 1: Nguyễn Văn Lục (nhà giáo Hải Phòng) đi trước hòa Nguyễn Văn Tâm (nhà giáo Nam Định)[/b]

[game boxcomment=0 header=0]
FORMAT WXF
GAME Nguyễn Văn Lục hòa Nguyễn Văn Tâm
RED Nguyễn Văn Lục
BLACK Nguyễn Văn Tâm
RESULT 0.5-0.5
START{
1. P2-5 P2-5 2. M2.3 M8.9
3. M8.9 M2.3 4. X1-2 X9-8
5. X9-8 X1-2 6. X2.4 P8-7
7. X2-6 X8.8 8. P5-6 P7.4
DIAG{ #9 RED POPUP }
9. T3.5 X8-4 10. S6.5 P5-7
11. B9.1 X2.6 12. X6-8 X2-3
13. P8.1 X3-5 14. P8-3 X5-7
15. Xt-7 T3.5 16. X7.2 B7.1
17. X7/3 X7-3 18. M9.7 X4-3
19. M7/9 X3/4 20. X8.4 }END[/game]

Bên hậu ưu thế hơn hai Tốt nhưng tấn công yếu nên ván cờ hòa.

Khoảng nửa đầu thế kỷ này, kiểu khai cục nghịch pháo được sử dụng nhiều trong thi đấu. Ngày nay khai cục nghịch pháo (đại liệt, tiểu liệt) rất ít được sử dụng vì biến hóa ít phong phú.

[b]Ván 2:[/b]
Dưới đây là tàn cục của ông Nguyễn Văn Lục giao đấu với danh thủ Nguyễn Văn Diệm ở Hà Nội. Ông Diệm cờn 2 xe, 1 mã:

[game boxcomment=0 header=0]
FORMAT WXF
GAME Nguyễn Văn Lục (thua) Nguyễn Văn Diệm
RED Nguyễn Văn Lục
BLACK Nguyễn Văn Diệm
RESULT 0-1
FEN 4kae2/4a2R1/1C1re1h2/8p/p5r2/4p4/8P/4E4/4A4/1R1AK1E2 w – – – 1
START{
DIAG{ #1 RED POPUP }
1. P8.2 X4-1 2. P8-4 M7/6
3. X8.9 T5/3 4. X8-7 S5/4
5. X2-6 M6.5 }END[/game]

Bên tiên thí pháo hi vọng thắng lại bằng tình thế “Khuyết sĩ kỵ song xe”.

Bên hậu chống đỡ khéo đặt mã bảo vệ hai vị trí 4, 6 của sĩ nên tuy mất sĩ tượng mà thế thủ rất vững sau tiến lên thế công giành thắng lợi vì hơn mã, tốt.