Du hí văn chương: Tứ phương trận

[img]xq110-0.jpg;right;[/img]Câu nói Xe 10, Pháo 7, Mã 3 là sai: giá trị của Pháo tương đương như Mã nên các kỳ thủ đổi Pháo lấy Mã cân bằng nhau luôn.

Thực ra, một Xe có mạnh hơn hai Pháo, hai Mã hoặc Pháo Mã, nhưng nhiều khi các kỳ thủ cũng bỏ một Xe để diệt Pháo Mã, hoặc hai Pháo, hoặc hai Mã đối phương.

Nếu định giá trị một Xe là 10 thì có thể định Pháo là 4.7 và Mã là 4.5.

Khi còn đông quân, Pháo tấn công mạnh, chuyển hướng lật cánh nhanh nên có nhiều nước cờ xoay chuyển tình thế ghê gớm, mạnh hơn Mã vì Mã bị cản nhiều, tiến thoái chậm.

Về tàn, khi còn ít quân thì Mã thường ưu thế hơn Pháo.

Pháo khéo nhờ Tướng, Sĩ, Tượng hỗ trợ nên tấn công mạnh. Thí dụ Pháo Tốt có Sĩ Tượng thắng hai Sĩ, hai Tượng trong khi Mã Tốt phải chịu hòa.

Quân Pháo có nhược điểm là cần mượn một quân làm ngòi để tấn công, nhưng có ưu điểm là Pháo đầu lên để ép quân đối phương rất hay. Pháo trống khi còn đông quân là một cảnh nguy khốn làm cho đối phương thường bị thua ngay, có khi gỡ được tình thế Pháo trống thì cũng phải chịu mất Pháo, mất Mã có khi mất Xe.

Cờ tàn Pháo hoàn. Về tàn quân ít, Pháo nên rút về nhà vừa bảo vệ giữ nhà, vừa mượn quân nhà làm ngòi phát huy tác dụng hơn.

[b]Thí dụ thế cờ Pháo tấn công chuyển cánh mạnh:[/b]
[game boxcomment=0 header=0]
FORMAT WXF
GAME Súng Thần công 1
RED Trắng
BLACK Đen
FEN 4kae2/4a4/r1H1e1R2/p1p1C1p1p/9/9/P1P1P1P1P/1C7/4K4/cchA1A3 w – – – 0
START{
DIAG{ #1 RED POPUP }
1. X3-5 T7.5 2. P8-2 }END
[/game]

[b]Pháo chồng tấn công rất nguy hiểm[/b]
[game boxcomment=0 header=0]
FORMAT WXF
GAME Súng Thần công 2
RED Trắng
BLACK Đen
RESULT 1-0
FEN 2eakae2/r7r/hC7/1c7/9/9/9/4CR3/9/5K3 w – – – 0
START{
DIAG{ #1 RED POPUP }
1. P8-5 P2-5 2. Pt.1 T7.5
3. Pt/2 S4.5 4. X4.7 }END
[/game]

[b]Các ví dụ khác[/b]
[game boxcomment=0 header=0]
FORMAT WXF
GAME Súng Thần công 3
RED Trắng
BLACK Đen
RESULT 1-0
FEN 3akae2/3P5/9/9/6e2/9/9/9/5K3/C8 w – – – 0
START{
DIAG{ #1 RED POPUP }
1. P9-5 T7/9 2. P5.2 T9.7
3. Tg4-5 T7/9 4. Tg5-6 T9.7
5. P5-9 S4.5 6. Tg6-5 T7.9
7. P9-3 T7/5 8. P3-5 T9.7
9. Tg5-6 T7/9 10. B6.1 }END
[/game]

[game boxcomment=0 header=0]
FORMAT WXF
GAME Súng Thần công 4
RED Trắng
BLACK Đen
RESULT 1-0
FEN 3k5/4P4/e8/9/9/9/9/8E/4K4/2C6 w – – – 0
START{
DIAG{ #1 RED POPUP }
1. P7-5 T1/3 2. T1/3 T3.1
3. T3.5 T1.3 4. T5.7 T3/1
5. P5-7 T1/3 6. P7.9 }END
[/game]

Sau chiến dịch Điện Biên Phủ, khi giải phóng Thủ đô họ từ các chiến trường về, được đưa về “Trại thương binh hỏng mắt”. “Tàn nhưng không phế” họ động viên nhau sống những ngày còn lại sao cho có ích cho đời. Họ không còn bao giờ được nhìn thấy những xa lộ thông thương Bắc Nam, những tòa nhà cao vút, những chương trình nghệ thuật rực rỡ, những hình ảnh sống động trên ti vi, những cảnh quan tráng lệ của đất nước. Mỗi người còn phải nếm trải bao giây phút đắng cay, dằn vặt trước những mối quan hệ phức tạp với xã hội, với gia đình, với những thiệt thòi của bản thân mình. Không phải ai cũng thông cảm được với họ, kể cả người thân.

Chính vào những giờ phút nghiệt ngã của cuộc đời như thế cờ đã đến với họ, nói một cách khác, họ tìm tới cờ. Khi vào bàn cờ họ hầu như trút được những nỗi niềm riêng tư, quên đi những nỗi khốn khó và lại được sống trong không khí đồng đội năm xưa. Cuộc chơi là niềm đam mê, là sự say sưa, là niềm vui bất tận.
[img]xq538-0.jpg;center;[/img]
Theo như anh Chiu, chủ nhiệm CLB cớ Tướng dành cho người mù ở đây thì ngay tứ năm 1955, trường đã khuyết khích anh em chơi cờ. Tử ngày ấy đã nay trong số họ không ít người người để lần lượt ra đi vĩnh viễn, nhưng cờ vẫn còi lại với họ, làm bạn với họ, ở bên cạnh họ, như một người bạn đồng hành tự nguyện, bất tử và chung thủy.

Tôi hỏi anh: “Cờ có giúp gì cho sức khoẻ của họ không ?” Anh Chiu đáp: “Mỗi một bệnh nhân mù ở đây đều tập hai phần: sức lực và trí lực. Về sức lực thì tập khí công dưỡng sinh, về trí lực thì tập cờ. Bởi vì đa số anh em bị mắt không phải đơn thuần là bị thương ở mắt mà là do chấn thương trong não, nếu không tập luyện trí não thường xuyên thì trí nhớ bị giảm sút, ảnh hưởng rất lớn tới sức khoẻ. Anh biết đấy, đánh cờ mù không dễ dàng gì, cũng phải tập luyện rất vất vả. Có nhiều anh em lúc đầu chơi được một ván đã mệt nhoài, đau đầu váng óc, quên mất nước cờ giữa chừng, nhưng hôm sau vẫn đến câu lạc bộ chơi tiếp, rồi ham dần, đánh ngày càng tiến bộ. Có người chơi thắng cả người sáng mắt”.

Tôi tới câu lạc bộ cờ của các anh vào một buổi chiều. Đó là một căn phòng đơn sơ nằm giữa các phòng ở. Không có bàn ghế. Trong phòng khá đông, khoảng 15, 16 các bác các anh đang ngồi trên những chiếc chiếu trải rộng dưới sàn nhà. Những bàn cờ gỗ đặt trước mặt. Một bộ ấm chén. Giản dị và đơn sơ. Các thành viên câu lạc bộ như một gia đình lớn ba thế hệ: Cụ Hưởng bị thương mù mắt từ năm 1948, trải qua ngót 50 năm tàn tật, năm nay đã 88 tuổi, cụ Hướng 78 tuổi, bác Sơn 69 tuổi…có những anh mới trên dưới 30 đáng tuổi cháu con. Nhìn họ chơi cờ với nhau lòng tôi không khỏi bồi hồi. Từ bàn cờ họ như được trở về với cuộc đời. Họ bình luận, phán đoán từng nước nước, từng thế có một cách say sưa, khiến cho người sáng mắt cũng phải ham thích. Tôi đã thấy cả các cô y sĩ cũng tới đây tham gia chơi cờ cùng các bệnh nhân của mình. Quân cờ được di chuyển trên bàn nhưng họ có thấy gì đâu, họ ghi nhớ trong óc tất cả những nước đi và chơi ván cờ với tất cả sự cố gắng trí lực của mình.

Thấy được sự nỗ lựa và say mê của anh em, Liên đoàn cờ và câu lạc bộ Khúc Hạo đã cử các huấn luyện viên tới hướng dẫn và tập luyện cho anh em. Các huấn luyện viên tâm sự: “Anh em chúng tôi thương và quý mến các đồng đội bất hạnh của mình bởi trước chúng tôi cũng đã từng trong quân ngũ. Chúng tôi chẳng bao giờ nghĩ tới chuyện nhận thù lao. Giúp cho anh em mình được chừng nào là mình thấy vui chừng đó.”

Mong ước của anh em trong CLB thận giản dị: làm sao có được một gian phòng khang trang hơn, được đi thi đấu, khi thi đấu có chút đỉnh bồi dưỡng cho các đấu thủ, động viên thêm tinh thần cho anh em. Anh Nghĩa, một trong những thành viên của CLB, một kỳ thủ xuất sắc chân thành tâm sự: “Như các anh biết đây, tàn tật mà bị mù mắt là khổ nhất, muốn chơi được cờ phải tĩnh tâm, có lúc vướng víu chuện gia đình này nọ cũng khó mà tập trung đánh được. Cơ sở vật chất thì quá thiếu thốn còn kinh phí tổ chức thi đấu và đi tham gia thi đấu thì không có. Chúng tôi nghe nói Trung quốc có tổ chức giải cờ mù, có mời các nước tham dự, chúng tôi cũng mơ ước có ngày nào đó mình được tham gia, cũng đem hết sức tập luyện nhưng cái khó vẫn bó cái khôn”.

Anh Chiu cho biết: “Trước kia chúng tôi có một khoản kinh phí nhỏ cho văn hoá thể thao, nhưng mấy năm lại đây, theo cơ chế mới thì khoản này không còn nữa. Biết là anh em mong muôn thế, bản thân chúng tôi cũng rất muốn, nhưng không có kinh phí. Như những người mắt sáng thì còn có thể làm gì thêm để đóng góp cùng nhau tổ chức, còn chúng tôi là những người mù thì đành chịu”.

Đời sống vật chất của họ vốn đã quá sức eo hẹp: Đồng lương thấp khiến họ không thể tổ chức được bếp ăn chung mà mỗi người phải tự lo toan nấu nướng bên chiếc lò con của mình. Bạn hãy nhìn những người mù nấu một bữa cơm, dù một bữa cơm đạm bạc nhất, bạn sẽ hiểu thế nào là sự cố gắng của họ. Nhưng họ chấp nhận, điều mong mỏi lớn hơn là được niềm vui và sự thoải mái về tinh thần trong những năm tháng còn lại của đời mình. Tôi nghĩ tới một sự tài trợ nào đó đối với họ. Nhưng tài trợ bây giờ cũng không đơn giản. Có khi nhà tài trợ là những công ty, những hãng sản xuất nhưng với điều kiện là người được tài trợ phải giúp cho việc quảng cáo hàng hóa của họ. Những người thương binh hỏng mắt ở đây làm sao đáp ứng được.

Thế rồi dần dà những ý kiến, nguyện vọng của họ cũng thấu tới tai những người có nhiệt tâm và có tấm lòng. Đã có những giải cờ cho người mù được tố chức. Sau này có những giải được tổ chức tới cấp toàn quốc, những người chơi cờ mù toàn quốc lại có dịp gặp nhau. Đối với họ đó thật sự là những ngày hội. Những cuộc giao lưu như thế để lại cho họ biết bao kỷ niệm sung sướng, trái tim của họ như trẻ lại, nó như những liều thuốc thần kỳ giúp họ có thêm niềm tin vui sống với cuộc đời.

Cuộc cờ của những người vĩnh viễn sống trong bóng đêm rất khác với những người sáng mắt. Thế nhưng có một điều tôi đoán chắc với các bạn rằng niềm vui, sự say mê của họ không hề kém. Và còn hơn thế, vì những con người bất hạnh ấy đã cùng với cờ, biết vượt lên số phận của mình…

Quá trình diễn ra ván cờ là những làn sóng tấn công liên tục từ cả hai bên (ngay cả sự phòng thủ cũng vẫn được coi là mang tính tấn công tiềm ẩn), là hàng loạt các “đòn phép” được cả hai bên trình diễn ngay từ lúc khai cuộc cho tới giây phút cuối của ván cờ.

Mỗi một một đòn phép như thế bao giở cũng tạo ra những trình huống đỉnh điểm của nó. Người thắng cờ là người vượt qua được những thời khắc đỉnh điểm như thế. Lấy ví dụ một bên đang dồn quân vào khu vực “cửu cung” để bắt Tướng, một bên đang ra sức chống đỡ, cả hai bên đều tính toán rất căng thẳng. Chưa thể nói bên nào hơn bên nào, bởi nếu chỉ cần bên tấn công tính sót một nước là thế công vỡ tan tành ngay, hay bên phòng thủ mà đỡ sai một nước là thua lập tức. Những tình thế buộc cả hai bên phải dốc sức, tính toán chính xác, tính trước được nhiều nước nhằm phá vỡ thế cân bằng, chính là lúc tình hình trên bàn cờ rối ren nhất.

Khi đó mỗi kỳ thủ cần phải tuân thủ theo những nguyên tắc cơ bản sau đây:
*Tập trung toàn tâm toàn ý vào tình thế cụ thể, vận dụng tất cả những kiến thức mình đã học được nhằm tìm cho được giải pháp tối ưu trong tình thế đó. Không để bất cứ điều gì làm ảnh hưởng tới sự tập trung của mình, dồn hết sức cho việc tính càng sâu càng tốt các thế biến tiếp theo.
( hình sự tập trung này sẽ giúp cho bạn sử dụng được những “bảo bối” mà mình đã tích lũy, đã học để vận dụng vào tình huống cụ thể. Sự thiếu tập trung nhiều khi làm bạn quên mất những khả năng sẵn có của mình, lắm khi để thua cờ rồi mới sực nhớ ra “thế cờ này mình đã học rồi sao lại để thua nhỉ”? Khi gặp những tình thế như vậy tuyệt đối không trông đợi hay nghe ngóng sự “mách nước”, chỉ trỏ từ bên ngoài, bởi vì như thế sẽ tạo ra sự ỷ lại, mất tập trung.
*Khi tập trung tìm ra được phương án mà mình cho là tốt, là chuẩn xác rồi thì bạn khoan đi ngay, phải bình tĩnh kiểm nghiệm lại. Bởi đó là phương án đó mới chỉ là “hay” đối với chủ quan của mình, biết đâu đối phương còn có những phương án hay hơn. Chớ nên hấp tấp vội vàng mà cầm quân kẻo “bút sa gà chết”. Hãy thư giãn một chút xíu như hít thở vài hơi dài hoặc uống một ngụm nước cho tỉnh táo, hoặc đứng lên đi vài bước cho bớt căng thẳng (khi quá căng thẳng người ta có thể dự định đi quân này nhưng lại thò tay vào cầm quân khác để đi!) kiểm nghiệm lại cho chắc chắn rồi mới “hạ thủ”.

Trong ván đấu quyết định cực kỳ gay go giữa Karpov và Korchnoi để tranh ngôi vô địch thế giới tại Philippin, vào nước đi quyết định, Karpov kể lại: “Đã đi được 40 nước, Korchnoi sắp hết giờ, tôi thì còn 5 phút nữa, đòn tấn công quyết định của tôi đã hình thành. Tôi tự nhủ mình chớ có vội vã thế thắng đã xuất hiện, đừng bỏ lỡ thời cơ. Lúc đó tôi bèn đứng dậy, thong thả đi tới bên bảng cờ treo lớn, bình tĩnh kiểm tra lại thế trận trên bàn cờ này một lần nữa rồi mới quay về bàn mình và đi nước quyết định, nước thứ 41, một cách dứt khoát. Sau nước đi này, Korchnoi đã phải công nhận thua cờ!”

Khi đã vượt qua được một thời điểm gay cấn thì chớ có tâm trạng thoả mãn hay quá tự tin mà phải biết rằng thời điểm rối ren tiếp theo sẽ tới ngay bây giờ, phải chuẩn bị tinh thần và sức lực đầy đủ cho trận công kích mới do chính mình tạo ra bởi trong cờ muốn thắng thì luôn phải “kiên quyết không ngừng thế tấn công” kiên quyết bằng mọi giá phải gây áp lực lên đối phương, đẩy đối phương vào thế bị động và chống đỡ liên tục.

Tuy nhiên cũng có trường hợp bạn bị đối phương lật cờ phản công lại và đẩy bạn vào tình thế nguy hiểm. Lúc này mà bạn giao động hay hấp tấp đối phó là “chết” ngay. Phần lớn những ván thua là rơi vào tình trạng này. Bí quyến lớn nhất để thoát khỏi tình cảnh này là bạn phải tỏ ra rất “lỳ”, bởi vì dù có ưu thế như thế nào chăng nữa, đối phương vẫn còn chút ít sơ hở, tức là vẫn có “gót chân A sin”, nhưng vào lúc ấy do hoảng hốt trước thế thượng phong rõ rệt của đối phương mà bạn chưa kịp nhìn ra. Thế thì phải có đủ thời gian, phải có sự bình tĩnh để dần dà khám phá ra chỗ sơ hở của đối phương nhằm “mở đường máu” phá vây cho mình.

Lúc ấy chớ có tiếc thời gian, thời gian trôi qua không mất đi mà đang giúp đỡ bạn đấy. Thông thường nêu bạn phá vây thành công thì đối phương sẽ rơi ngay vào tình trạng khủng hoảng tâm lý, hoặc bị choáng, bị sốc trước cú hỏng ăn, như thế bạn sẽ lập tức lấy lại được tinh thần và phong độ của mình để tiếp tục ván cờ một cách lành mạnh và nhiều cơ may dẫn tới thắng lợi.

Cũng có nhiều khi quân của cả hai bên rơi vào thế bí rị (đó chính là một tình thế rối ren khó xử), ai sẽ là người phá vỡ thế rối ren này đây. Lúc này ai nôn nóng là người sẽ dễ nhận thất bại trước. Vì cờ kẹt cứng không đồng nghĩa với không có lối ra. Ta phải cố gắng chờ cho đối phương phạm sai lầm, đối phương mà nóng ruột muốn giải tỏa ngay tình trạng này thì thế nào cũng có sơ suất, lúc đó ta sẽ tận dụng ngay. Chẳng phải trong cờ có câu “cớ bí dí Tốt”, dĩ nhiên dí Tốt chẳng phải là nước mạnh, tuy nhiên nó là nước vô thưởng vô phạt nhất để có thể ung dung chờ cho tới khi đối phương phạm sai lầm.

Phải cảnh giác trước những nước “ngon ăn”. Đó có thể là một nước ngớ ngẩn đáng ăn nhưng cũng rất có thể là một đòn thí quân rất tinh vi của đối phương. Trong cớ có câu “dụ nhi lợi chi”, tức là lấy cái lợi mà dẫn dụ người ta. Lúc đó phải đặt ngay giả thiết “ăn rồi thì điều gì sẽ xảy ra”, tốt nhất là đặt địa vị của mình vào bên đối phương mà tính thì sẽ sáng rõ ra ngay! Thậm chí còn có thể “tương kế tựu kế” ăn luôn quân đối phương nhử mình nhưng vẫn có một phương án hay hơn để trị lại đòn đang giăng ra của đối phương khiến đối phương “mất cả chì lẫn chài”. Thế mới gọi là cao thủ!

*Ngày nay trong thi đấu còn có một loạt “thể thức phụ” nữa như ghi biên bản, tính giờ theo các quy ước bằng đồng hồ, được phép hòa cờ nếu 50 nước (ở cờ Vua) hay 60 nước đi (ở cờ Tướng) nếu không có nước bắt quân… đòi hỏi mỗi đối thủ phải lưu ý đến các trường hợp này để khỏi bị thiệt thòi về kết quả ván đấu. Ví dụ khi còn dưới 5 phút bạn có quyền bỏ ghi biên bản, khi đó bạn sẽ đi nhanh hơn rất nhiều. Vậy bạn phải kịp xem đồng hồ bên mình còn ít hơn 5 phút chưa để báo cho trọng tài. Bạn cũng phải thỉnh thoảng xem đồng hồ để biết còn bao nhiêu thời gian nữa là bên mình hay bên đối phương “rụng cờ” do hết giờ để có những quyết sách kịp thời, tránh thua do hết giờ một cách oan uổng! Hoặc bạn có thể cứu ván thua của mình bằng cách chỉ ra một cách chính xác cho trọng tài rằng đã qua 50 hay 60 nước đi mà không có quân nào bị bắt để chia đều nửa điểm quý giá với đối phương.