Giai thoại làng cờ: Nước đi chính xác

Cách đi và ăn quân của các quân cờ

Khi tiến hành ván cờ, mỗi đấu thủ chỉ được thực hiện một nước đi khi đến lượt mình. Một nước đi là một sự di chuyển của một quân cờ từ một giao điểm này đến giao điểm khác. Ván cờ diễn ra là sự liên tục các nước đi, thay phiên nhau giữa hai bên. Mỗi một quân phải đi hoặc ăn quân theo một luật nhất định ứng với nó.

[b]Cách đi quân[/b]

[b]Tướng[/b]

Tướng chỉ được đi từng bước một (từ một giao điểm chuyển sang một giao điểm ngay bên cạnh) theo đường ngang và đường dọc trong cung Tướng và không được đi ra khỏi cung.

[img]xq82-0.gif;center;Những nước đi của Tướng[/img]

[b]Sĩ[/b]

Sĩ cũng chỉ được đi từng bước một nhưng đi trên đường chéo trong cung và cũng không được đi ra khỏi cung.

[img]xq82-1.gif;center;Những nước đi của Sĩ[/img]

[b]Tượng[/b]

Tượng đi chéo góc theo hình “chữ điền” (là một hình có 4 ô vuông). Nếu ở giao điểm chính giữa chữ điền (còn gọi là Tượng nhãn – mắt Tượng) có bất cứ một quân nào đứng (quân ta hoặc đối phương) thì Tượng đó bị cản, không đi được. Tượng chỉ được hoạt động bên trận địa của mình chứ không vượt qua sông sang đất đối phương được.

[img]xq82-2.gif;center;Những mũi tên mầu xám trong hình chỉ những nước đi bị cản (không đi được)[/img]

[b]Xe[/b]

Xe đi theo đường thẳng (dọc hoặc ngang đều được) và không hạn chế bước đi (vượt qua mấy giao điểm đều được). Như vậy nếu không bị quân nào cản đường, Xe có thể đến bất cứ vị trí nào trên các đường thẳng từ chỗ nó đứng.

[img]xq82-3.gif;center;Xe có thể đi đến bất cứ vị trí nào mà nó nhìn thấy[/img]

[b]Pháo[/b]

Pháo cũng đi hệt như Xe. Sự khác biệt giữa Pháo và Xe là ở cách ăn quân mà phần dưới sẽ nói rõ.

[img]xq82-4.gif;center;[/img]

[b]Mã[/b]

Mã đi theo đường chéo hình chữ nhật (gồm 2 ô vuông liền nhau) hoặc nói chính xác hơn là Mã đi trên cạnh dài rồi rẽ sang cạnh ngang của hình chữ nhật. Nếu ngay giữa cạnh dài có bất kỳ quân nào đứng cản thì Mã này bị cản, không thực hiện nước đi đó được.

[img]xq82-5.gif;center;Nếu không đứng gần các cạnh hoặc bị cản, một con Mã có thể không chế đến tám điểm. Những mũi tên mầu xám trong hình chỉ những nước đi bị cản (không đi được).[/img]

[b]Tốt[/b]

Tốt đi từng bước một, chỉ được tiến chứ không được lùi. Khi đã qua sông thì Tốt còn được quyền đi sang ngang (phải, trái tuỳ ý).

[img]xq82-6.gif;center;Loại binh chủng dũng cảm nhất: chỉ tiến mà không lùi[/img]

[b]Cách ăn quân[/b]

Tất cả các quân (cờ trừ Pháo) đi thế nào thì ăn quân thế đó. Có nghĩa là trên đường di chuyển đến một vị trí mà nó được quyền đến theo cách đi của mỗi loại quân mà có một quân của đối phương thì nó có quyền tiêu diệt (ăn) quân đó. Nhưng nếu là quân của phe nó đứng thì nó không đến được và cũng không tiêu diệt được.

Riêng đối với quân Pháo thì nó di chuyển như Xe nhưng không ăn quân như Xe. Giữa nó và quân đối phương ăn được phải có một quân bất kỳ làm ngòi.

[img]xq82-7.gif;center;Pháo ăn cần có ngòi[/img]

Bạn hãy chơi với chương trình, chọn quân và đi. Nếu nước nào bạn đi sai luật thì chưong trình sẽ không chấp nhận và yêu cầu đi lại.

[b]Mấy điều qui định cơ bản[/b]

Tướng hai bên tuyệt đối không được nhìn mặt nhau trên cùng một đường dọc. Khi hai Tướng cùng đứng trên một đường dọc thì phải có ít nhất một quân bất kỳ (bên nào cũng được) đứng xen ở giữa (tất nhiên quân cờ này chỉ có tác dụng ngăn không cho hai Tướng thấy mặt nhau chứ cũng không chiếu Tướng đối phương). Nếu bên nào bị “lộ mặt” Tướng trước thì bị coi là vi phạm luật, phải thay đổi nước đi, nếu không còn nước đi khác thì bị xử thua theo luật hết nước đi.

Tất cả các quân đều có quyền hi sinh, tức là tự đút cho đối phương ăn. Thế nhưng riêng quân Tướng thì hoàn toàn không có quyền như vậy. Dù vô tình hay cố ý đi Tướng vào vùng do đối phương kiểm soát, tức là vùng mà quân đối phương có thể ăn được thì coi như đi phạm luật và phải đi lại.

Khi một quân nào đó của đối phương thực hiện nước bắt Tướng, tức là đặt Tướng bên kia trong tầm sát hại của nó, hay nói gọn là quân đối phương đã “chiếu Tướng”, thì bên bị chiếu buộc phải chống đỡ. Có thể chống đỡ bằng những cách: Tướng chạy chốn, tiêu diệt quân chiếu Tướng hoặc làm cản trở nước chiếu bằng một quân cờ khác. Nếu thực hiện cả ba cách trên không hiệu quả hoặc không thực hiện được một cách nào thì bên bị chiếu thua ván cờ. Nước chiếu Tướng dẫn đến thua gọi là nước “chiếu bí”.

Nếu một bên, tuy Tướng không bị chiếu nhưng tất cả các quân của phe nó không thể đi một nước nào đúng luật (hết nước đi) thì cũng bị xử thua.

Có những bạn trẻ chú ý đến quân có giá trị lớn như Xe Pháo, Mã mà không để ý đến Tốt, nhất là Tốt trong giai đoạn khai cục. Thật ra nước mở Tốt trong khai cục là hết sức quan trọng. Mở Tốt không đúng dễ bị kém phân ngay trong khai cục, bạn sẽ gặp khó khăn trong trung cục. Thậm chí có khi bạn thua cờ mà không hiểu vì sao.

Trong giải trẻ toàn quốc Trung Quốc năm 1994 có một ván cờ tiêu biểu cho nhận xét trên. Thẩm Giai Nhân cầm quân Trắng khai cục như sau:

[game boxcomment=0 header=0]
FORMAT WXF
GAME Cẩn thận đến từng nước Tốt
RED Trắng
BLACK Đen
START{
1. P2-5 P8-5 2. M2.3 M8.7
3. X1-2 X9.1 4. M8.7 X9-4
5. B3.1 M2.1 6. B7.1?
DIAG{ #6 BLUE POPUP }
/*Theo lý thuyết nếu 5… M2.3 6. B7.1. Ở đây bên Đen tiến Mã biên nhưng Trắng vẫn B7.1 là sai lầm. Đen khai thác ngay:*/
6. … P2-3
7. X9-8
/*Nếu Trắng M7.8 thì Đen lợi thế.*/
7. … B3.1 8. X2.5 B3.1
9. X2-7 X4-3 10. M7/5 P3-4
11. X7-6 S4.5 12. P8-7
/*Bình Pháo không bằng P8.4*/
12. … X3-4
13. X8.3 X1-2 14. X8.6 M1/2
15. X6/2 X4-2 16. T7.9 X2.4
17. T9.7 X2-3 }END[/game]
Đen ưu thế rõ rệt.

Sở dĩ có tình trạng này là do Trắng không cẩn thận khi mở Tốt. Nếu nước thứ 6 Trắng đi S6.5 hoặc M3.4 thì cục thế ổn định hơn.

Qui ước và ký hiệu

Hội cờ TpHCM đã xuất bản một số sách cờ Tướng mạnh dạn sử dụng những qui ước, ký hiệu để nội dung phong phú, được đông đảo bạn đọc hoan nghênh. Nay phố biến quyển tư liệu này cũng xin dùng qui ước, ký hiệu đó đế ít tốn giấy mà thông tin được nhiều điều. Do một số bạn chưa nắm rõ nên ở đây xin nhắc lại những qui ước ký hiệu này. Đồng thời qua ý kiến đóng góp của một số bạn, chúng tôi bố sung thêm một số điểm mới và hướng dẫn cách xem cho những bạn chưa nắm rõ cách trình bày của chúng tôi.

[b]1. Bàn cờ[/b]
Các hình vẽ bàn cờ trong sách được qui ước: phía dưới thuộc về bên Trắng, phía trên thuộc về bên Đen

[FEN popup=0 text=0]9/9/9/9/9/9/9/9/9/9[/FEN]Hệ thống tọa độ vẫn giữ như cũ, tức là các lộ thông dùng vẫn được đánh số thứ tự từ 1 đến 9 và tính từ phải sang trái (Xem hình).

[b]2. Quân cờ[/b]
Dù thực tế quân cờ có mang màu gì thì trong thuật ngữ cờ Tướng ta vẫn qui ước một bên là quân Đen và một bên là quân Trắng. Quân Trắng luôn luôn đi trước còn quân Đen đi sau.

[b]3. Ký hiệu[/b]
[b]A. Về quân cờ:[/b]
Các quân cờ được ghi tắt bằng những chữ như sau:
– Tướng: T
– Sĩ: S
– Tượng: T
– Xe: X
– Pháo: P
– Mã: M
– Binh (Chốt): B

[b]B. Chữ viết tắt:[/b]
– trước: t (như Xe trước: Xt)
– sau: s (như Pháo sau: Ps)
– giữa: g (như Binh giữa: Bg)

[b]C. Về đi quân:[/b]
– Tấn: (.) dấu chấm (như Xe 2 tấn 6: X2.6)
– Bình: (-) dấu ngang (như Pháo 8 bình 5: P8-5)
– Thoái (Thối): (/) gạch xéo (như Mã 6 thoái 4: M6/4)

[b]D. Về đánh giá khen, chê:[/b]
– Nước đi hay: !
– Nước đi tuyệt hay: !!
– Nước đi yếu: ?
– Nước đi sai lầm: ??
– Nước đi hay nhưng còn phải xem lại: !?
– Nước đi dở nhưng không hắn thật dở: ?!
– Thế cờ bên Trắng ưu hơn bên Đen: +-
– Thế cờ bên Trắng hơi ưu một chút: + =
– Thế cờ bên Trắng thắng: 1-0
– Thế cờ bên Đen ưu hơn bên Trắng: -+
– Thế cờ bên Đen ưu hơn mót chút: = +
– Thế cờ bên Đen thắng: 0-1
– Thế cờ ngang ngửa, cân bằng: =
– Thế cờ còn phức tạp, chưa rõ ai hơn, kém: ∞
– Thế cờ hai bên hòa nhau . 1/2-1/2

[b]Lưu ý của Bạn cờ:[/b]
Chúng tôi đã sửa đổi lại một số Qui ước – ký hiệu cho phù hợp với các qui định mới của Luật cờ Tướng. Chúng bao gồm:
*Mầu quân: nguyên bản bên đi tiên là Đen, bên đi hậu là Trắng – sửa ngược lại thành đi tiên là Trắng, đi hậu là Đen
*Quân Binh (Tốt): nguyên bản được gọi là quân Chốt, viết tắt là C.