Giai thoại làng cờ: Nước đi chính xác

Bài này sẽ điểm lại một số ván đấu của Nguyễn Vũ Quân để phục vụ bạn hâm mộ cờ.

Sau khi thắng Lưu Văn Nghĩa (Malaysia), Nhi Đồng Hòa Thanh (Nhật Bản) và Đặng Thanh Trung (Pháp) thì Vũ Quân gặp Lý Cẩm Hoan (Ma Cao) là một đại cao thủ được coi là ứng cử viên cho ngôi vô địch. Nguyễn Vũ Quân đi tiên và ván cờ diễn ra như sau:

[b]Vũ Quân gặp Lý Cẩm Hoan (Lei Kam Fun)[/b]
[game]
FORMAT WXF
GAME NGUYEN Vu Quan(W)LEI Kam Fun
RED NGUYEN Vu Quan
BLACK LEI Kam Fun
RESULT 1-0
PLACE Paris France
EVENT World Xiangqi Championships; 2005
ROUND MR4T01
START{
1. P2-5 M8.7 2. M2.3 X9-8
3. X1-2 P2-5
DIAG{ #4 RED }
/*Lý dùng bố cục Bán đồ liệt Pháo chơi đối công. Thông thường sẽ tiếp diễn [b]M8.7 M2.3, X9-8 P9.4[/b] (hoặc [b]X1.1[/b]). Theo lý thuyết có một cách chơi Trắng tiến Tốt 3 sớm như sau: [b]P2-5 M8.7, B3.1 X9-8, M3.3 P2-5, X1-2 M2.3, M8.7 X1-2, X9-8 X2.5, P5/1 P8.4, T7.5 P8-3, X2.9 M7/8[/b] Trắng tiên*/
4. M8.7 B3.1?
/*Tiến Tốt 3 là nước yếu, vi phạm nguyên tắc khai cuộc vì đó là nước “định hình”, đã đi rồi thì không thể đi lại được nữa. Thực chất là Đen nhường cho Trắng quyền chủ động trên chiến trường. Có thể là do Lý thấy Vũ Quân vừa mới vừa trẻ quá nên có coi thường chăng?*/
5. X2.5 M2.3 6. P8.4 P5/1
7. P8-3 T7.5
/*Ba nước đi này cho thấy Lý sử dụng bài bản để chống nước Xe tiến hà bắt Tốt của Vũ Quân. Nhưng bài bản là để cho bên Trắng chống Đen nhưng giờ đây lại là bên Đen chống Trắng nên rõ ràng bên Đen đã bị chậm lại thêm một tiên, khó mà giữ được cân bằng.

Có lẽ đúng hơn thì nếu đã trót tiến Tốt 3 sớm thì phải quyết tâm đối công mạnh tới cùng, nghĩa là nên đi [b]6… B5.1 7. B3.1 X1.1[/b], lúc đó tuy Trắng còn giữ nước tiên nhưng bên Đen cũng vừa ý.*/
8. X9.1 P5-7
9. X2.1 X1.1 10. X9-4 M3.4
11. B3.1 M4.3 12. P3-1 X1-4
13. P1.1 M3.5 14. T7.5 X4.6
15. P1-3 X4-5 16. M3/5 }END[/game]
Trắng hơn quân, hơn thế, khống chế tàn cục, thắng cuộc.

Ván 5 Vũ Quân thắng danh thủ Đới Vinh Quang (Hạ Môn), sang ván 6 gặp Lưu Điện Trung (Liu DianZhong), thuộc hàng danh tướng bậc nhất Trung Hoa, hiện là Á quân thế giới.

[img]xq18-4.jpg;center;Trận Vũ Quân – Lưu Điện Trung (Liu DianZhong), ảnh Peter Sung[/img]

[b]Ván này Lưu Điện Trung (Liu DianZhong) đi tiên, ván cờ diễn ra như sau:[/b]
[game]
FORMAT WXF
GAME LIU DianZhong(W)NGUYEN Vu Quan
RED LIU DianZhong
BLACK NGUYEN Vu Quan
RESULT 1-0
PLACE Paris France
EVENT World Xiangqi Championships; 2005
ROUND MR6T01
START{
1. P2-5 M8.7 2. M2.3 B7.1
3. X1-2 X9-8 4. X2.6 M2.3
5. B7.1 P8-9 6. X2-3 P9/1
7. M8.7 S4.5 8. P8-9 X1-2
9. X9-8 P9-7 10. X3-4 M7.8
11. X4.2 P7.5 12. T3.1 P2.4
13. B5.1 P7-3
DIAG{ #14 RED }
/*Hai bên chơi bố cục Ngũ Cửu Pháo đối Bình phong Mã bình Pháo đoái Xa. Theo lý thuyết thì Trắng sẽ đi [b]14. M3.4[/b] Tuy nhiên, Lưu đưa ra một nước mới:*/
14. P9.4 B3.1
/*Khi tham khảo ý kiến của các kiện tướng hàng đầu ở nước ta phải làm gì khi Trắng đi [b]P9.4[/b] thì thảy đều trả lời: phải đi [b]B3.1[/b].

Nhưng liệu [b]B3.1[/b] có phải là nước đi tốt nhất hay không thì còn phải bàn. Có ý kiến cho rằng nên đi [b]14… M8.7[/b] bởi nước này có tác dụng: có thể dùng Pháo 3 ăn xuống Tượng rồi [b]M7.5[/b] ăn lợi quân. Có thể mở thông mặt Xe 8, có thể dùng Mã ăn Tốt đầu. Tuy nhiên theo ông Bùi Khắc Hưởng (đồng tác giả của bài này) thì [b]M8.7[/b] là nước đã cũ bởi cách nay 10 năm, tạp chí Bắc phương Kỳ nghệ của Trung Quốc đã khảo sát khá kỹ nước này cho thấy dùng chưa chắc đã có lợi. Nên cứ đi [b]B3.1[/b] như Vũ Quân vẫn hay hơn.*/
15. P9.3 X2-1 16. X8.3 P3.3
17. S6.5 P3/4 18. M7.5 X1.3
19. B5.1 B5.1 20. P5.3 T3.5
21. M5.7 B3.1 22. M3.4 X8.3
/*Bỏ Mã không hợp lý, nên đi: [b]B7.1, T1.3 M8/6, P5/3 X8.4[/b] đối công, Đen vừa ý.*/
23. M4.2 }END[/game]
Trắng ưu và thắng cuộc.

Ván 7 Vũ Quân gặp Ngô Quý Lâm, Đặc cấp quốc tế đại sư của Đài Loan, người vẫn chơi ngang ngửa với Lữ Khâm, Lưu Điện Trung và được đánh giá cũng là một ứng viên cho giải vô địch lần này.

[b]Ngô Quý Lâm (WU Kui Lin) đi tiên, ván cờ diễn biến như sau:[/b]
[game]
FORMAT WXF
GAME WU Kui Lin – NGUYEN Vu Quan
RED WU Kui Lin (Chinese Taipei)
BLACK NGUYEN Vu Quan (Vietnam)
PLACE Paris France
EVENT World Xiangqi Championships; 2005
ROUND MR7T01
RESULT 0-1
START{
1. P2-5 M8.7 2. M2.3 B7.1
3. X1-2 X9-8 4. X2.6 M2.3
5. M8.7 B3.1 6. X9.1 P2.1
7. X2/2 T3.5
DIAG{ #8 RED }
/*Hai bên chơi theo bố cục Trung Pháo trực hoành Xa đối Bình phong Mã lưỡng đầu xà.*/
8. B7.1 P8.2
9. X9-6 S4.5 10. X6.7
/*Trên Tạp chí Người Chơi cờ (tháng 6/2003) đã nêu [b]X6.7[/b] là nước yếu, không nên đi. Tại giải vô địch đồng đội toàn quốc 2001 các tuyển thủ Việt Nam đã thử nghiệm nước đi này khá nhiều nhưng ít hiệu quả. Các nhà nghiên cứu cờ Tướng Trung Quốc cũng không khuyến khích nước [b]X6.7[/b]*/
10. … X1-3
/*Nước bình Xe chân Tượng là sáng tạp của các kỳ thủ Việt Nam trong giải vô địch đồng đội cờ Tướng năm 2001, rất hiệu quả khi cản phá nước [b]X6.7[/b]*/
11. B3.1 B3.1 12. B3.1 B3.1
13. M7/5 T5.7 14. X2-7 T7/5
15. M3.4
/*Cũng tại giải trên khi gặp Tôn Thất Nhật Tân, Vũ Quân đã đi [b]15. X7/1 M3/1 16. X7.6 M1/3, X6-7 P8/3, 18. X7/4 P8-7 19. M3.2 X8.4[/b] hoà cờ.

Còn Đào Cao Khoa gặp Võ Văn hoàng Tùng thì đi: [b]14. X2-7 M3/1 15. X6-7 T7/5 16. Xs/1 P9/3 17. X1.1 M1/3 18. M3.4 M3.4 19. M4.5 M7.5 20. P5.4 P8-9[/b] hòa cờ*/
15. … P8-3 16. X6/2 M3/1
17. P5-4 X8.5 18. T7.5 P2.3
19. X7/1 P2-5 20. M4/3
/*Nên X7-5 X8-6 M5.3 cờ cân bằng.*/
20. … X8.1
21. P4.6 M7.6 22. X6/1 P5/2
23. X6-5 X8-3 24. X5-4 M1.2
25. P4-2 Xs-4 }END[/game]
Đen ưu và thắng cuộc.

Ván 8 Vũ Quân hòa Triệu Như Quyền và ván 9 gặp Lữ Khâm là đương kim vô địch thế giới.

[b]Lữ Khâm (Lv Qin) đi tiên, ván cờ diễn biến như sau:[/b]
[game]
FORMAT WXF
GAME Lv Qin(W)NGUYEN Vu Quan
RED Lv Qin
BLACK NGUYEN Vu Quan
DATE 08-05-2005
RESULT 1-0
PLACE Paris France
EVENT World Xiangqi Championships; 2005
ROUND MR9T01
START{
1. P2-5 M8.7 2. B3.1 X9-8
3. M2.3 B3.1 4. X1-2 M2.3
5. M8.9 B1.1 6. P8-7 M3.2
7. X9.1 T7.5 8. M3.4 B1.1
9. B9.1 X1.5 10. X9-4
DIAG{ #10 BLUE }
/*Hai bên chơi bố cục Trung Pháo tiến tam binh đối Bình phong Mã (đã có nghiên cứ trong Tạp chí Người Chơi cờ số 5/2003)*/
10. … M2/3
11. X2.6 P2.1
/*Theo lý thuyết [b]11… S6.5[/b] và Trắng tiên.

Theo Trình Minh Tùng và Đương Điển (Trung Quốc) thì nên đi [b]11… P8/1[/b] rồi bình Pháo đổi Xe để giữ cân bằng. Ở đây Vũ Quân đi [b]P2.1[/b] là nước mới, cần được nghiên cứu thêm.*/
12. B7.1 B7.1
13. X2/2 B7.1
/*Nên đi [b]X1-3, P7.1 P2.4, X4-8 X3.1, X8.1 B7.1, X2-3 M7.6[/b] Đen hoàn toàn thoả mãn.*/
14. X2-3 M7.6
15. B7.1 X1-3 16. X4-7 S6.5
17. P7.1 P2.4 18. B7.1 X3/2
19. M4.6 M3.1 20. X3-4 X8-6
21. X7-8 P2/5 22. P5-7 }END[/game]
Trắng ưu thế và thắng cuộc.

Qua các ván cờ trên đây cho thấy trình độ chung của các kỳ thủ Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể. Vũ Quân đã đem nước biến được kiểm tra, thử thách trong các giải cờ Tướng toàn quốc đến giải Thế giới và giành điểm quan trọng trước các đấu thủ mạnh, góp sức đưa thể thao trí tuệ nước nhà chinh phục những đỉnh cao mới.

[b]Bình chú của Bạn cờ:[/b]
*Bạn có thể xem trọn vẹn các ván trên trong CSDL của Bạn cờ.

Nói chung, vào bất cứ lúc nào cũng không nên để kém thế, nhưng đặc biệt là lúc cần đổi quân thì không được để kém thế. Dù chỉ là kém chút ít bạn cũng sẽ gặp khó khăn.

Dưới đây là ván đấu của Dương Thanh Danh (thành phố Hồ Chí Minh) đi trước thua Võ Hồng Châu (Bà Rịa-Vũng Tàu) trong giải cờ Tướng hạng nhất toàn quốc năm 2000.

[game]
FORMAT WXF
GAME Dương Thanh Danh (thua) Võ Hồng Châu
RED Dương Thanh Danh
BLACK Võ Hồng Châu
RESULT 0-1
START{
1. P2-5 P8-5 2.M2.3 M8.7
3. X1-2 B7.1 4.M8.7 X9.1
5. X2.4 X9-4 6.B3.1
DIAG{ #6 BLUE }
/*Cách chơi thường thấy là bên Trắng X2.6 rồi X2-3 đè Mã.
Bên Đen nếu chơi theo phương án chuyển thành Bình phong Mã thì X3-4, do còn Tốt và Mã nên Tượng đáy kịp ly vị, ít nguy hiểm. Dương Thanh Danh mở Tốt 3 đổi Tốt thực ra là hứng lấy nỗi lo.*/
6… B7.1 7.X2-3 M2.3
8. B7.1 P5/1 9.M7.6
/*Nước sai lầm! Bởi vì đối phương có thể tiến Pháo kỵ hà ghim Xe, Mã sau khi dùng P5-7 đuổi Xe. Tất nhiên, kỳ thủ họ Dương hoàn toàn có thể Xe bắt lại Mã nhưng rõ ràng bị động và vị Xe kém. Nên X3-6 đổi Xe đồng thời đưa Mã lên hà chiếm vị, chiếm tuyến, ưu thế.*/
9… P5-7 10.X3-2 P2.3
11. X2.3 P2-4 12.X2-3 X1.2 }END[/game]
Tiến Xe giữ Mã là nước không đối công quyết liệt. Muốn đối công phức tạp hơn thì P5.5, S6.5, X1-2, X9-8, P5/1. Phương án này có nhiều nước đổi quân nhưng đều không kém thế.

Để làm sáng tỏ vấn đề này, tôi xin giới thiệu cùng bạn đọc công trình nghiên cứu của Đại kiện tướng Viorel Bologan làm tài liệu để các huấn luyện viên chúng ta cùng tham khảo.

Công tác chuẩn bị tâm lý cho vận động viên

Trong công tác chuẩn bị tâm lý thi đấu cho vận động viên, huấn luyện viên cần tập trung vào một số yếu tố sau:

[b]a) Độ tập trung và tính cẩn thận[/b]

Nhân tố tập trung và tính cẩn thận của người chơi cờ được đánh giá từ góc độ của những sai lầm trong ván cờ cũng như trong những tính chất của chúng. Trong công tác huấn luyện, có thể chia những sai lầm do mất tập trung ra làm nhiều loại như “ô bị che khuất”, “quân bị lãng quên”, “nước đi hiển nhiên”…

Một yếu tố khác để xác định độ tập trung của vận động viên trong ván cờ còn là “hành vi” của anh ta khi thi đấu. Lấy ví dụ G. Kasparov, trong nhiều thời điểm quyết định của cuộc đấu, khi đối phương đang suy nghĩ, Kasparov thường dời bàn cờ để đi dao. Ngoài hiệu quả tâm lý (đối phương cảm thấy bất ổn vì dường như Kasparov rất tin tưởng vào thế cờ của mình), điều này còn cho phép nhà Vô địch nhìn thế cờ bao quát hơn. Và quan trọng hơn thế nữa, sau giây phút thư giãn, bộ não có khả năng bắt đầu lại sự tập trung cao độ.
[img]xq69-0.jpg;center;[/img]
b) Trí nhớ
Một trong những phẩm chất có tính tâm lý quan trọng và cần thiết nhất đối với người chơi cờ là trí nhớ tốt. Trí nhớ tốt cho phép rút ngắn thời gian quyết định trong việc lựa chọn nước đi hay kế hoạch chơi khi cần thiết, đồng thời tiết kiệm sức lực và thời gian. Trong thực tế thi đấu cho thấy, nhờ kiến thức và hiểu biết về lý thuyết khai cuộc sâu sắc, các Đại kiện tướng chỉ thật sự “bắt đầu” ván cờ của mình sau khi đã triển khai các thế cờ chuẩn. Về khía cạnh này phải kể đến G. Kasparov. Trí nhớ tuyệt diệu của nhà Vô địch cộng với công tác chuẩn bị khai cuộc sâu sắc đã giúp anh thực sự tiết kiệm sức lực và thời gian trong thi đấu trước nhiều đối thủ mạnh. Và đó cũng là nguyên nhân tại sao các giai đoạn trong ván cờ của anh đều được chơi với trình độ cao và không sai sót.

[b]c) Khả năng chịu đựng những tác động ngoại cảnh cũng như nội tâm[/b]

Nói đến tác động ngoại cảnh, ta hiểu là những yếu tố, trên thực tế tác động xấu đến người chơi cờ tập trung suy nghĩ tìm nước đi. Có thể kể đến tiếng ồn trong phòng thi đấu, thiếu ánh sáng, bàn nghế, nóng nực… thậm chí kể cả chất lượng quân và bàn cờ. Trên thực tế, ảnh hưởng của những yếu tố kể trên phụ thuộc rất nhiều vào những đặc tính tâm lý của từng người chơi cụ thể.

Để có khả năng chịu đựng được những tác động của ngoại cảnh, ta có thể áp dụng phương pháp rèn luyện của M. Botvinnhic. Trong thời gian chuẩn bị giải, khi phân tích các thế cờ hoặc đấu tập, Botvinnhic chủ động tạo ra tiếng ồn bằng cách bật radio. Bằng cách này ông đã rèn luyện được kỹ năng chịu đựng được tác động của ngoại cảnh.

Những tác động nội tâm là trăn trở không có liên quan trực tiếp tới những ván cờ đang chơi. Nó tác động lên người chơi cờ bằng cách gây sức ép lên cấu trúc thần kinh và làm sai lệch quá trình xử lý thông tin trong ván đấu.

[b]d) Khả năng tự điều chỉnh[/b]

Tự điều chỉnh là khả năng của người chơi cờ được coi là một trong những chỉ số chính của vấn đề chuẩn bị tâm lý. Khả năng này đặc biệt giúp ích cho người chơi cờ trong những tình huống khủng hoảng, trong những chấn động mạnh. Ví dụ như những ván thua đáng tiếc. Trong công trình nghiên cứu “tâm lý vận động viên cờ” F. Vichiazep đã phân ra làm ba nhóm chịu ảnh hưởng khác nhau của sự thất bại. Nhóm 1 – suy sụp tinh thần. Nhóm 2 – vẫn giữ được sự bình tĩnh. Còn những người chơi cờ của nhóm thứ 3 – bắt đầu chơi mạnh hơn so với lúc trước khi thua.

Khả năng tự điều chỉnh còn thể hiện ở kỹ năng bước vào giải thi đấu với một phong độ tốt nhất và để làm được điều này có nhiều cách khác nhau. Lấy ví dụ, E. Geller thường đấu trong các trận đồng loạt rất căng thẳng với các kiện tướng, còn B. Xpatxky tập liên tục cho đến sát giải. Sử dụng kỹ năng tự điều chỉnh trong thời gian khủng hoảng kéo dài – còn có thể bằng phương pháp thay đổi lịch sinh hoạt.

e) Khả năng tính tới những đặc điểm tâm lý của đối thủ
Người đầu tiên chú ý đến sự cần thiết phải tính đến những đặc điểm tâm lý của đấu thủ là E. Laxker. Ông cho rằng cờ không chỉ là cuộc đấu giữa các tư tưởng, mà còn là cuộc đấu của tính cách: “thi đấu trên bàn cờ là con người, chứ không phải là những quân cờ bằng gỗ”. Laxker nghiên cứu mặt mạnh và yếu trong lối chơi của đối phương để sau đó khai thác vào những kiếm khuyết của họ.

Sau E. Laxker, rất nhiều cao thủ như A. Alekhin, R. Capablanca, M. Botvinnhic… đều đề xuất những phương pháp nghiên cứu đấu thủ trước khi bước vào các giải thi đấu. Và những đòn phối hợp “rất đáng ngờ” của Mikhaiil Tal trên thực tế được chuẩn bị rất kỹ lưỡng dưới góc độ tâm lý có tính đến hiệu quả tác động tâm lý lên đối thủ.

[b]g) Phẩm chất ý chí[/b]
Chúng ta đều biết một biểu hiện về phẩm chất ý chí của con người – đó là vượt qua mọi trở ngại để đạt được mục đích. Trong cờ, phẩm chất ý chí thể hiện ở khả năng kiên trì tìm kiếm các giải quyết trong ván cờ. Khả năng tập trung nỗ lực ý chí trong thực tế đưa đến những kết quả hết sức bất ngờ: gỡ hòa ván cờ thua, giành được ưu thế trong các thế cờ cân bằng, giành chiến thắng từ những ưu thế nhỏ.

Về phẩm chất ý chí có thể kể đến Gata Kamxki trong trận đấu với Annand gần đây. Mặc dù bị thua trước trong hai ván đấu, Kamxki không chỉ bứt lên gỡ hòa tỷ số trong 8 ván mà còn giành nhiều chiến thắng trong trận đấu bổ sung. Dù sa vào tình thế suy yếu về chiến lược, Kamxki vẫn kiên trì tìm kiếm phản công, gây khó khăn đến mức tối đa cho đối thủ.

[b]h) Tính mục đích[/b]
Bản thân bản chất của ván cờ đã thể hiện tính mục đích của các đối thủ – đó là giành chiến thắng. Nhưng rõ ràng chỉ như vậy thì còn chưa đủ đối với người chơi cờ chuyên nghiệp. Vấn đề là ở chỗ tính mục đích không chỉ thể hiện trong giải thi đấu mà còn phải được thể hiện trong luyện tập cũng như quá trình tự hoàn thiện. Nhà tâm lý học nổi tiếng A. S. Makarenco đã khuyên các nhà sư phạm giúp học trò của mình xây dựng một hệ thống mục đích nhất định – mục đích gần, trung bình, xa (lớn). Từ sơ đồ này mỗi một người chơi cờ hoặc tự mình hoặc cùng với huấn luyện viên xác định những mục tiêu trong giai đoạn hiện tại cho phép đạt được hiệu quả cao trong công việc.