Du hí văn chương: Song lăng trận

[b]Một thời vang bóng[/b]

[img]xq33-0.jpg;right;Kỳ thủ Châu Thị Ngọc Giao (bên trái) tại một giải vô địch cờ tướng hạng nhất quốc gia[/img]Ngay từ trước năm 1975, làng cờ tướng Bình Định từng có những kỳ thủ nổi danh khắp miền Trung, trong đó có “quái kiệt” Minh Trưng. Thế nhưng, mãi đến năm 1987, bộ môn Cờ mới được Sở TDTT Bình Định cho thành lập. Người đầu tiên có công đặt nền móng, xây dựng nên bộ môn Cờ là HLV Tôn Thất Lương Chính. Tuy vậy, thời gian đầu, môn Cờ được hình thành không phải môn Cờ tướng truyền thống, mà lại là môn Cờ vua. Và, cũng phải đến 8 năm sau, môn Cờ tướng Bình Định mới chính thức “trình làng”. Thời gian đầu, trong điều kiện khó khăn, thiếu thốn, HLV Tôn Thất Lương Chính đành phải “liệu cơm gắp mắm”, chọn VĐV từ chính lực lượng ở môn Cờ vua. Thật đúng là “vạn sự khởi đầu nan”. Trong số những VĐV đầu tiên được huấn luyện môn Cờ tướng có Châu Thị Ngọc Giao và Hoàng Hải Bình. Chỉ sau vài tháng nhập môn, các kỳ thủ Bình Định đã được thầy Chính cho “xuống núi”, tham dự Giải Cờ tướng Đại hội TDTT toàn quốc, tổ chức tại TP Đà Nẵng (tháng 5-1995). Thật bất ngờ, ngay trong lần xuất quân đầu tiên, các nữ kỳ thủ Bình Định đã thi đấu ngang ngửa trước các cựu kỳ thủ như Lê Thị Hương, Ngô Lan Hương, Lý Thanh Phương…(TP. Hồ Chí Minh), Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Nguyễn Phi Liêm… (Hà Nội)… Kết quả, các nữ kỳ thủ Bình Định đã xuất sắc đoạt Huy chương bạc (HCB) đồng đội nữ. Riêng nữ kỳ thủ Châu Thị Ngọc Giao đã đoạt HCĐ. Chỉ 2 tháng sau (tháng 7-1995), tại Giải Cờ tướng Trẻ – Thiếu niên – Nhi đồng toàn quốc, một lần nữa các kỳ thủ Bình Định lại làm cho làng cờ tướng Việt Nam phải sửng sốt. Tại giải cờ tướng lần này, các kỳ thủ Bình Định đã xuất sắc đoạt 5/10 HCV và 2 HCĐ. Với kết quả trên, các kỳ thủ trẻ Bình Định đã “qua mặt” cả 2 trung tâm cờ tướng mạnh là TP Hồ Chí Minh và Hà Nội để xếp thứ nhất toàn đoàn. Chưa đầy 1 năm sau (1996), Cờ tướng Bình Định lại chứng tỏ sức trẻ trung của mình. Lần đầu tiên, tại Giải vô địch Cờ tướng hạng nhất quốc gia – 1996 tổ chức tại thủ đô Hà Nội, các kỳ thủ Bình Định đã đoạt HCB đồng đội nữ và được xếp thứ nhì toàn đoàn (sau TP Hồ Chí Minh). Trong đó, kỳ thủ Châu Thị Ngọc Giao đã đoạt HCB cá nhân. Riêng “quái kiệt” Nguyễn Minh Trưng, lần đầu tiên tham dự giải đã được phong danh hiệu “Kiện tướng”. Kể từ đó, liên tiếp các năm 1997, 1998, 1999, tại các giải cờ tướng quốc gia, các kỳ thủ Bình Định liên tục gặt hái được những kết quả đáng mừng và giữ vững ngôi vị là một trong những trung tâm cờ tướng mạnh của cả nước. Đặc biệt, riêng 2 nữ kỳ thủ Châu Thị Ngọc Giao và Hoàng Hải Bình thay phiên nhau độc chiếm ngôi vị vô địch (Ngọc Giao vô địch năm 1998, Hải Bình vô địch năm 1999)….

[b]Vượt cản để tạo dựng một thế đứng[/b]

Giữa lúc Cờ tướng Bình Định đang gặt hái được những kết quả khả quan và có một vị trí nhất định trong làng cờ Việt Nam thì bỗng nhiên chững lại và có biểu hiện thụt lùi. Thời điểm “thoái trào” là từ năm 2000. Tại Giải vô địch Cờ tướng hạng nhất quốc gia – 2000, từ ngôi vị “chiếu trên”, Cờ tướng Bình Định trở nên “thất bát”, thậm chí không giành được tấm huy chương nào. Không chỉ có vậy, ngay cả 2 cựu vô địch Châu Thị Ngọc Giao, Hoàng Hải Bình cũng trở nên yếu thế (Giao xếp ở vị trí thứ 6, còn Bình ở vị trí thứ 9). Ở bảng nam, các kỳ thủ Bình Định còn “thảm” hơn. Đơn cử như Văn Dũng xếp thứ 30/38, Quang Nhật: 32/38, Quang Hiển: 35/38 và Tấn Tình: 38/38… Sau đó, làng cờ tướng Bình Định lại liên tiếp gặp những cản trở, khó khăn. Lão kỳ thủ Minh Trưng giã từ “cuộc chơi”. Tiếp theo đó, cựu vô địch Hoàng Hải Bình cũng từ giã làng cờ tướng Bình Định. Điều đáng nói, Hải Bình lại đầu quân cho chính “đối thủ nặng ký của Bình Định” – làng cờ tướng TP Hồ Chí Minh, nên Cờ tướng Bình Định vốn đã khó khăn lại càng trở nên gian khó.

Trước bối cảnh khó khăn, cùng với Ban huấn luyện, HLV Tôn Thất Lương Chính đã từng bước chấn chỉnh đội hình, củng cố lại lực lượng và cải tiến, đổi mới phương pháp huấn luyện, quản lý VĐV… Cứ như vậy, Cờ tướng Bình Định từng bước hồi sinh, phát triển. Liên tiếp các năm 2002, 2003, 2004, Cờ tướng Bình Định lại tạo dựng được vị thế của mình. Vừa qua (10-2004), Giải vô địch Cờ tướng đồng đội năm 2004 tổ chức tại TP Cần Thơ, các kỳ thủ Bình Định đã vào trận với một tinh thần quyết tâm cao. Tham dự giải có 92 kỳ thủ (20 nữ) của 11 đoàn, thuộc các tỉnh, thành, ngành, đơn vị trong toàn quốc. Theo điều lệ giải, các VĐV thi đấu theo thể thức hệ Thụy Sỹ (nam 11 ván, nữ 9 ván). Đội tuyển Bình Định gồm có 10 thành viên (2 HLV, 8 VĐV) tham dự giải, trong đó có 4 kỳ thủ nam và 4 kỳ thủ nữ. Kết quả, đội tuyển Cờ tướng Bình Định đã đoạt HCB đồng đội nữ. HCV đồng đội nữ đã thuộc về đoàn TP Hồ Chí Minh và HCĐ thuộc về đoàn Bộ Công an. Ngoài tấm HCB đồng đội nữ, đội tuyển Cờ tướng Bình Định còn đoạt HCB và HCĐ cá nhân nữ, do công của Hồ Thị Thanh Hồng (HCB) và Châu Thị Ngọc Giao (HCĐ). Với kết quả trên, đội tuyển Cờ tướng Bình Định đã được xếp vị trí thứ ba toàn đoàn.

Có thể nói, giờ đây, làng cờ tướng Bình Định đã tìm lại hào quang xưa và từng bước tạo dựng được thế đứng của mình. Làm gì để thế đứng này luôn luôn bền vững? Đó chính là vấn đề đặt ra đối với Ban huấn luyện bộ môn Cờ Bình Định và cũng chính là trách nhiệm đối với mỗi VĐV cờ tướng tỉnh nhà.

[img]xq155-5.jpg;center;Hoàng Thị Hải Bình nhận cúp bạc tại Giải Vô địch cá nhân cờ Tướng châu Á 2005[/img]

[img]xq597-0.jpg;center;Chữ trong hình: chúc mừng sinh nhật. Anh chọn gì: sex hay là cờ[/img][img]xq597-1.gif;center;Chữ trên máy tính: chiếu hết sau 123 nước[/img]
[img]xq597-2.jpg;center;Chữ trong bảng: Giải vô địch cờ cho bò – cờ nhanh. Chữ trong vòng trắng: đáng lẽ mình phải ăn quân của nó[/img]

[img]xq412-0.jpg;left;Sân cờ người tại Mỹ Đình (Hà Nội). Ảnh: Võ Tấn[/img]Các quân cờ đều là trai gái khỏe đẹp được chọn từ Liên Hà, Sơn Tây. Sau một hồi trống dài, hai đấu thủ áo dài, khăn xếp ra chỉ huy trận đánh bằng lá cờ đuôi nheo ngũ sắc nhỏ. Ở một góc sân, một nhóm danh thủ xúm quanh một cụ già râu tóc bạc phơ đang ngồi trên ghế tựa; họ theo dõi nước cờ, bình luận ồn ào.

Nhiều người xem sành cờ nên cả sân xôn xao khi cờ đến hồi gay cấn. Lề sân có cái trống to thỉnh thoảng gióng lên một hồi điểm xuyết các nước đi. Hai chú bé đi lại gõ trống bỏi nhắc các đấu thủ đi cờ nhanh lên. Lâu lâu, loa phát thanh vài câu thơ của người xem bình một nước đi. “Chiếu tướng!”, hết ván, tiếng trống dồn dập, sân cờ náo động, chờ ván tiếp.

Gặp nhau ở Chùa Vua, Hữu Ngọc (tác giả) và Võ Tấn (Phó Tổng biên tập Tạp chí Người chơi cờ) có cuộc trao đổi như sau về cờ tướng và cờ nói chung:

[b]Hữu Ngọc (HN):[/b] Thấy không khí hào hứng của lễ hội cờ tướng, tôi rất mừng cho tương lai của một trò chơi trí tuệ truyền thống của ta. Hẳn Lễ hội Chùa Vua được tổ chức tưng bừng thế này từ sau đổi mới, với phong trào phục hồi lễ hội trong cả nước, do kinh tế khá lên và tư tưởng thoáng hơn? Phải chăng cờ tướng cũng mới phát triển lại?
[b]Võ Tấn (V.T):[/b] Đúng là như vậy, có thể tính từ những năm đầu 90. Như vậy không có nghĩa là dân ta bỏ bẵng cờ tướng một thời gian dài. Cờ tướng đã đi vào sinh hoạt hằng ngày. Cờ được chơi trong gia đình, hàng xóm, hè phố, quán cắt tóc, quán nước, công viên, dĩ chí ở các nơi mấy chú xe ôm đợi khách. Ở Hà Nội, có những tụ điểm cờ ở bờ hồ Hoàn Kiếm, Ngõ Trạm, phố Đội Cung… Ở Sài Gòn còn có nhiều điểm hơn, nhất là ở các phố nhỏ, như đường Sư Vạn Hạnh…, ngoài ra, còn nhiều câu lạc bộ cờ phường cho người cao tuổi. Người chơi cờ giỏi, kể từ các chú bé 7, 8 tuổi đến các cụ 70, 80 tuổi. Đa số là nam, nhưng nữ ngày một đông. Nông thôn, miền núi, vùng xa, cũng chơi cờ nhiều, như Lạng Sơn, Cà Mau, Lâm Đồng… Theo ước tính hiện nay số người coi cờ tướng là môn chơi chính thức khoảng 10 triệu người.

[b]HN:[/b] Thế còn trước đây thì sao?
[b]V.T:[/b] Đầu thế kỷ 20, ở miền Nam nhất là Sài Gòn, phát triển mạnh nhất. Từ chơi ngẫu hứng tiến tới có lý luận, có tổ chức đấu giải, giao lưu quốc tế. Có một số danh kỳ Trung Quốc và khu vực hay sang thi đấu. Phần nhiều họ thắng. Nhưng các danh kỳ của ta cũng có một số ván thắng họ oanh liệt. Ở miền Bắc, phát triển mạnh nhất vào những năm 30, 40. Ở Hà Nội thành lập những hội cờ Thiền Quang, Kỳ Tiên, Kỳ Bàn. Giải vô địch cờ tướng Bắc kỳ được tổ chức trong hai thập niên. Từ năm 1945 đến những năm 80, phong trào yếu đi.

Ở miền Trung, có một số danh kỳ ở Huế, Quảng Nam, Bình Định, Quảng Ngãi, Khánh Hòa… Sau thống nhất 1975, cờ tướng chưa được quan tâm ngay. Phải 17 năm sau, giải toàn quốc mới được tổ chức ở Đà Nẵng, năm 1992.

[b]HN:[/b] Từ đó môn cờ mới phát triển?
[b]V.T:[/b] Đúng vậy! Năm 1993, lần đầu tiên, cờ tướng Việt Nam tham dự giải Vô địch cờ tướng thế giới. Hàng loạt đấu thủ trẻ Việt Nam xuất hiện. Ta lại vào Hiệp hội châu Á. Các kỳ thủ Việt Nam chiếm được nhiều giải. Có lần, xếp thứ 2, thứ 3 thế giới, chỉ sau Trung Quốc. Đồng đội Việt Nam đã đoạt cúp Bạc Giải trẻ thế giới. Nguyễn Thành Bảo đã hạ đấu thủ Trung Quốc và đoạt cúp Vàng.

[b]HN:[/b] Những thành tích hiện tại này thật xứng đáng với truyền thống lâu đời của cờ tướng Việt Nam. Cách đây 700 năm, cờ tướng đã khẳng định vị trí trong cung cấm và trong dân gian.
[b]V.T:[/b] Đền thờ Thần cờ Đế Thích này được lập từ thời ấy. Vẫn còn tượng của ngài.

[b]HN:[/b] Qua bao thế kỷ, cờ tướng đã thâm nhập bằng nhiều hình thức vào đời sống văn hóa của ta. Vào trong văn học với thơ Lê Thánh Tôn, Nguyễn Trãi, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Công Trứ, Hồ Chí Minh, các truyện cổ tích, giai thoại về Trạng cờ Vũ Huyên ở Mộ Trạch… Lễ hội mùa xuân đâu cũng có cờ người. Ở miền Nam và miền Trung, cờ được biểu diễn dưới dạng võ thuật, hoặc có khi thành vở tuồng.
[b]V.T:[/b] Hình thức lạ có cờ giếng dựng bàn cờ bằng tre ở trên giếng, quân cờ được treo như đèn lồng, hai đối thủ đi thuyền trong lòng giếng dùng sào móc quân đi. Có cờ bướm với các quân cờ được các cô gái đóng, mỗi cô cầm hai chiếc quạt lớn có tên quân cờ, di chuyển như múa. Cờ tướng phổ biến rộng rãi, là một yếu tố sinh hoạt truyền thống, tại sao không coi nó là nét văn hóa dân tộc ta?

[b]HN:[/b] Có người không nhận cờ tướng nằm trong văn hóa dân tộc, cho nó là của Trung Quốc, gốc Trung Quốc. Xét dưới góc độ “nhân học văn hóa”, tôi e quan điểm ấy phải bàn thêm. Các nền văn hóa dân tộc đều vay mượn của nhau. Khi một văn hóa phẩm – vật chất hay tinh thần – của một dân tộc đi vào truyền thống của một dân tộc khác thì nó trở thành yếu tố văn hóa của dân tộc này. Thí dụ hồ cầm nguyên là đàn của người Hồ vùng Tây Vực, sau phổ biến khắp Trung Quốc, trở thành đàn dân tộc Trung Quốc. Bóng đá gốc ở Anh, nhưng thịnh hành ở Brazil nên trở thành môn thể thao dân tộc Brazil. Vì vậy, có thể gọi cờ tướng là một trò tiêu khiển, một môn thể thao dân tộc Việt Nam, cũng mang màu sắc Việt Nam.
[b]V.T:[/b] Đúng là cờ tướng cũng “Việt hóa”. Ngay cái tên cũng thay đổi. Người Trung Quốc gọi là tượng kỳ, chữ tượng nghĩa là voi, hoặc hình tượng. Ta gọi nôm là cờ tướng, dễ hiểu và hay hơn vì nói đúng tính chất cờ là đánh trận, mục tiêu là diệt được quân tướng. Tượng kỳ ở Trung Quốc chính thống hơn, thường gắn với uy quyền, chính trường, dòng tộc, trường phái. Còn cờ tướng của ta có tính chất thú vui bình dân, bình đẳng… Cờ tướng ở ta dân gian hơn, kết hợp với lễ hội là cờ người (Trung Quốc ít phổ biến), cờ bỏi (quân gỗ đóng vào cọc tre, cắm vào lỗ), cờ tưởng không có bàn cờ, còn gọi là cờ mù đánh bằng óc tưởng tượng (xưa những người đánh cá, kiếm củi hay đánh khi không có bàn cờ trước mặt). Các bàn cờ tiên, nhiều đền chùa xây trên núi đều có.

[b]HN:[/b] Nói cho cùng thì cờ tướng không phải gốc ở Trung Quốc. Các tài liệu nghiên cứu đều thống nhất gốc là ở Ấn Độ, từ đó lan ra Trung Á, rồi lục địa Á Âu. Đến thế kỷ thứ 7, người Ảrập chiếm Ba Tư, học cờ ở đó, cải tiến cờ và đến thế kỷ thứ 8 nhập vào châu Âu dưới hình thức cờ quốc tế ngày nay (ta gọi là cờ vua).
[b]V.T:[/b] Tương truyền một nhà thông thái Ấn Độ giáo đã phát minh ra trò chơi Saturanga (thế kỷ thứ 5, 6) là tiền thân của cờ vua và cờ Trung Quốc tượng kỳ (tượng kỳ thế kỷ thứ 7 đời Đường). Cờ của Trung Quốc phát minh ra là cờ vây (vây quân của nhau) từ thời Nghiêu Thuấn (cách đây 4.000 năm, cổ nhất thế giới) chứ không phải là cờ tướng. Người Trung Quốc dựa vào cờ Saturanga tạo ra cờ tướng, làm một cuộc cải cách tuyệt vời, khiến cờ trí tuệ hơn, trừu tượng hơn, đồng thời đơn giản hơn. Không còn những quân cờ hình tượng, những vật hình cao nữa mà là quân tròn dẹt như cờ vây. Không dùng các ô hai màu nữa mà dùng đường vạch. Đem triết lý âm dương ngũ hành vào (có hỗ trợ và khắc chế lẫn nhau). Phản ánh tổ chức vua quan, thành trì, cung cấm, quân sự, để tránh phạm thượng (chiếu vua), vua thay bằng tướng. Cụ thể biên giới hai nước bằng sông (hà). Đặt ra quân pháo linh động tuyệt vời để tấn công (chữ pháo trước thuộc bộ Thạch khi còn bắn đạn bằng đá, sau thay bộ Hỏa khi bắn bằng thuốc súng).

[b]HN:[/b] Như vậy, xuất phát từ Ấn Độ, cờ Saturanga đã lan ra Trung Á để đi khắp thế giới với cờ vua quốc tế, qua Trung Quốc để trở thành cờ tướng phổ biến ở các nước đồng văn, trong đó có Việt Nam. Quả là một cuộc hành trình thú vị, phù hợp với đối thoại văn hóa vì hòa bình mà UNESCO kêu gọi từ đầu thiên niên kỷ mới.