Trần Quới

Trung cục qua các sách cờ

[img]xq327-0.jpg;right;Một vài sách trung cuộc từng xuất bản ở VN[/img]Trung cục được tổng kết từ lâu trong các sách cờ. Các tác giả thông qua kinh nghiệm của thời đại mình tổng kết thành các nguyên tắc lớn. Có nhiều nguyên tắc đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Thời Nam Tống, nhà nghiên cứu Trần Nguyên Tịnh đã tổng kết Tượng kỳ thập quyết (10 bí quyết chơi cờ) trong tác phẩm “Sự lâm quảng ký” rất có giá trị. Mười nguyên tắc đó là:
#Bất đắc tham thắng (không nôn nóng thắng nhanh)
#Nhập giới nghi hoãn (vượt biên phải chậm rãi)
#Công bỉ cố ngã (đánh người phải nhìn mình)
#Khí tử tranh tiên (Nên bỏ quân lấy nước tiên)
#Xá tiểu tụ đại (Bỏ cái nhỏ lấy cái lớn)
#Phòng nguy tu khí (bỏ quân cứu nguy)
#Thận vật dục tốc (Thận trọng không vội)
#Động tu tương ứng (điều quân có phối hợp)
#Bị cường tự bảo (đối phương mạnh thì phải biết tự bảo vệ)
#Ngã nhược thủ hòa (ta yếu thì cố gắng hòa)

Các danh thủ Lê Uy Vệ, Nguyễn tấn Thọ cũng tổng kết năm nguyên tắc chơi cờ trong quyển “Cờ tướng – Những vấn đề cơ bản” như sau:
#Trước hết cần đoạt nước tiên, sau đó giành hơn quân, hơn thế.
#Không có khả năng đoạt tiên đoạt thế, nhất thiết không thí quân.
#Quân đối phương hết đường chạy cũng không vội ăn
#Thấy đối phương thí quân phải xem xét thật kỹ, không tham ăn quân, có khi “mang vạ”.
#Thế mình chưa vững, đừng vội đánh người.

Tổng kết kinh nghiệm chơi trung cục xưa và nay, nhóm tác giả Trần Tấn Mỹ, Phạm Tấn Hoà, Lê Thiên Vị, Quách Anh Tú đưa ra mục tiêu giai đoạn trung cục là tranh tiên, giành thế chủ động thông qua ba biện pháp: đuổi quân, hãm quân, chặn nước tiến quân đối phương; dồn ép từng bước, làm rối loạn nước đi, thế đứng của đối phương; tập trung bảo vệ chỗ yếu của mình, tinh tế phát hiện chỗ yếu của đối phương để khoét sâu, buộc đối phương rút về chống đỡ.

Cờ Tướng Trung Quốc hiện nay có rất nhiều sách hướng dẫn chơi trung cục như Tượng kỳ chiến thuật, Tượng kỳ trung cục chỉ nam… Quyển Tượng kỳ chiến thuật của Chữ Thạch, Tô Hải Đế đã được dịch ra tiếng Việt, các bạn có thể tìm đọc.

Nguyên lý trung cục

[b]Nguyên tắc 1: Phân tích toàn diện tình thế ván cờ[/b]
Nguyên tắc hàng đầu khi chơi trung cục là phải biết phân tích cục diện ván cờ Cần phân tích về lực lượng, bố trí lực lượng, về thế, về quân. Các nhà nghiên cứu Trung Quốc tóm tắt là “thẩm cục, thẩm thế, thẩm tử”.

Các bạn thực hiện “thẩm” như sau: đếm số quân hai bên, xét vị trí quân xem ai chiếm vị tốt hơn, ước lượng xem ai kiểm soát nhiều vị trí hơn, xem chỗ yếu chỗ mạnh của cả hai bên, xác định xem bên nào chủ động, chiếm tiên. Tiếp đó bạn đề ra cách chơi tiếp, sau mỗi nước lại phải đánh giá như trên.

Chúng tôi nhắc nhở bạn rằng với các bạn mới học chơi cờ quá trình này hay mắc lỗi “không toàn diện”. Có nghĩa là bạn chỉ chú ý vào một khu vực nào đấy chứ không nhìn toàn bàn. Như vậy rất dễ mắc lỗi sót nước, “hút cục” và rất dễ bị “phản đòn”.

Phân tích đúng, nhận định đúng là điều kiện tiên quyết để chơi trung cục đúng đắn, giữ vững ưu thế giành thắng lợi.

Chúng ta xét vài ví dụ sau.

[b]Ví dụ 1[/b]
Đây là ván cờ chọn từ giải cờ Tướng cá nhân bảng nữ toàn Trung Quốc năm 1991 giữa Trương Mai và Cương Thu Anh. Trương là đại biểu tỉnh Hắc Long Giang, Cương là tuyển thủ Hà Bắc.
[game]
FORMAT WXF
GAME Trương Mai và Cương Thu Anh
RED Trương Mai
BLACK Cương Thu Anh
FEN 4ka3/2r1a4/4e1c2/p1H1p3p/2e3p2/4P4/P1C2Rh1P/4C1H2/2r1A4/2EAK1E2 b – – – 1
START{
DIAG{ #1 RED }
/*Chúng ta phân tích: Trắng có 1 Xe, 2 Mã, 2 Pháo, đen có 2 Xe, 1 Mã,1 Pháo, đại thể hai bên lực lượng tương đương.

Nhưng trắng chiếm vị tốt hơn, có thể công ở trung lộ nên chiếm thế thượng phong. Bây giờ đến lượt đen đi, cần phải đi như thế nào?

Sau một lúc suy nghĩ, Cương cho rằng ở lộ 3 có 2 Xe, 1 Xe cản Mã, một Xe đè Tượng, cần phải ngăn chặn thế công của quân Mã ở lộ 3 nên đi:*/
1. … Xs.1?
/*Trương cho rằng chỗ yếu của đối phương là quân Tốt đầu, nếu bắt Tốt đầu thì rất dễ đẩy đối phương vào đòn “Pháo đầu Tướng xuất Xe đâm thọc” nên đã đi:*/
2. P5.4 B7.1 3. M7/5 Xs-4
4. Tg5-4 B7-6
/*Không dám xuất Tướng vì sợ nước P7-6*/
5. X4-3 P7.5 6. P5-7 X4.2
7. X3/1 }END[/game]
Trắng được quân thắng thế.

Bây giờ chúng ta trở lại cục thế ban đầu. Nếu nghĩ đến đòn đổi quân cứu nguy thì Đen nhất định phải đi:
[b]Xt/2 (ăn Pháo) X4-7 M7.5, T3.5 P7.5, M7.5 X3.1, X7-3 T3/5, X3/1 X3.4[/b] sau khi đổi quân mỗi bên còn 1 Xe, chắc chắn hoà cờ.

[b]Ví dụ 2:[/b]
Đây là ván cờ giữa Lý Ngải Đông và Lâm Hoằng Mân (1992). Đến lượt Lâm cầm Đen đi.
[game]
FORMAT WXF
GAME Lý Ngải Đông và Lâm Hoằng Mân
RED Lý Ngải Đông
BLACK Lâm Hoằng Mân
FEN 2e1ka3/4a4/2H1e1R2/2C1p3p/p1p6/6P2/P1P1c1r2/Hr2E4/1c2A4/1R2KAE2 b – – – 1
START{
DIAG{ #1 RED }
/*Nhìn toàn cục phải thấy trắng tuy nhiều quân nhưng vị không tốt, đen đang có thế công trung lộ, nên đi X7.3. Trắng có 3 cách đi:
1) P7-9 X2-5, P9.3 T3.1, X8-6 X5-1, S5.4 P2-5, Tg5.1 X7/1, Tg5/1 X1-5, S4/5 X5.1 đen thắng
2) P7-1 X2-5, P1.3 T5/7, X3.2 X7-9, Tg-6 (P1-2 X5-8) S5.4 P5-7 đen được Xe thắng) P5-7, X3-2 X9/9, X2-1 P7.3, Tg6.1 X5-1, X8.1 P7/1, S5.6 P7-2 đen ưu thế.
3) X3/1 X2-5, X3-5 X7/4 (chờ P5-7), X5/3 X5/1, X8.1 X7.2, Trắng tuy hơn 1 quân nhưng thiếu 2 Tượng, đen ưu.

Tuy nhiên trong thực đấu Lâm Hoàng Mẫn chỉ nhìn thấy ăn Mã ở biên thì cân bằng lực lượng nên đi:*/
1. … X2-1? 2. P7-9 X1.1
/*Nếu P2-4 thì M7/6 rối P9.3 chiếu Tướng, lại dùng Mã ăn Tượng đầu.*/
3. P9.3 S5/4 4. X3.1 P2-4
5. X3-6 P5-4 6. X6-4 B5.1
7. P9-6 Pt/8 8. X4-6 S6.5
9. X6-5 Tg5-6 10. M7.6 P4-5
11. X5-4 Tg6-5 12. M6/7 T5.7
13. X8-6 }END[/game]
Đến đây đen chỉ còn 1 nước P5-4 từ X4-6 ăn lợi Pháo nhất định thắng.

[b]Ví dụ 3:[/b]
Đây là cục thế từ ván đấu giữa Từ Nãi Cơ và Dương Quan Lân (1974). Trắng có 2 Xe, 1 Mã, 1 Pháo; đen có 2 Xe 1 Mã 2 Pháo. Đen tuy hơn một quân nhưng Xe ở tai Sĩ đang bị bắt. Cánh phải của Trắng rỗng nhưng Pháo Mã bên đen chưa đủ để thắng. Phân tích toàn diện cục thế, Dương thấy rằng cần chuyển Pháo từ lộ 2 sang cánh trái để đủ quân tiến công:
[game]
FORMAT WXF
GAME Từ Nãi Cơ và Dương Quan Lân
RED Từ Nãi Cơ
BLACK Dương Quan Lân
FEN 4kae2/4a4/e2r5/2RH4p/2P6/3C2p2/P3P1c1P/1r2E1h2/1c7/1REAKA3 b – – – 1
START{
DIAG{ #1 RED }
1. … P2-9 2.X8.2 P9.1
3. S4.5 M7.9 4.M6.4
/*Nếu Tướng 5-4 thì M9.7, Tg4.1 M7/8, Tg4.1 P9/2 đen thắng*/
4. … X4-6 5. P6-5 S5/4
6. X7-5 S6.5 7. X5-2 Tg5-6
8. S5.4 M9.7
/*Lão luyện. Nếu X6.5 bắt Sĩ thì X5/2, đen hết thế tấn công.*/
9. X2/6 X6-8 }END[/game]
Đen nhiều quân nhất định thắng.

Chương 3 Những qui tắc cơ bản khi đấu cờ

[b]I. Những qui tắc cơ bản khi đấu cờ[/b]

Trước kia, khi chơi cờ được coi là một sinh hoạt văn hoá, thì không cần thiết có những qui định quá khắt khe trong giao đấu. Vì dẫu sao đó cũng là những giây phút giải trí thanh cao. Nhưng từ khi cờ được coi là một loại hình thi đấu thể thao cần xác định rõ kẻ thắng người thua, thì nảy sinh ra nhiều điều mà nếu không qui định rõ ràng dứt khoát dễ xảy ra những vụ tranh cãi. Do đó, luật chơi từng bước đã được sửa đổi bổ sung, trong đó có những qui tắc về ván đấu được định rõ. Mặt khác đã đấu cờ thì phải biết ăn quân, bắt quân, nhưng không phải ăn hết quân đối phương mới là thắng. Phần trước đã nêu: khi đối phương chiếu Tướng mà bên bị chiếu, chống đỡ bằng mọi cách không kết quả thì thua ván cờ. Phần này nói rõ hơn về mục đích tối hậu của ván đấu, kể cả những trường hợp thắng, thua và hoà cờ.

[b]1. Bốc thăm để đi trước, đi sau[/b]

Khi bắt đầu chơi ván cờ, người cầm quân Trắng (Trắng) đi trước, người cầm quân Đen (Đen) đi sau. Muốn được cầm quân Trắng thì phải bốc thăm. Nếu đấu một ván thì bốc thăm một ván, còn đấu hai ván hoặc nhiều ván thì chỉ bốc thăm ván đầu, các ván sau cứ thay phiên nhau đi trước đi sau cho công bằng. Thế nhưng cần biết rõ: Thi đấu vòng tròn thì có một bản qui định sẵn được công bố trước khi bốc thăm chọn số thứ tự, chỉ căn cứ vào đó thực hiện.

Còn đấu theo hệ Thuỵ Sĩ thì mỗi vòng đấu đều phải bốc thăm nhưng do căn cứ vào từng nhóm điểm nên có khi bốc thăm cho hợp lệ chứ theo nhóm điểm thì các cặp đấu gần như qui định sẵn.

[b]2. Chạm quân nào phải đi quân ấy[/b]

Khi tay đấu thủ đã chạm vào quân cờ thì được coi là chạm quân, không cần biết quân cờ đó thuộc bên nào. Bây giờ có bốn trường hợp xảy ra và được định thành qui tắc như sau:

[b]a. Trường hợp chạm vào quân của mình[/b]

Chúng ta xem hình dưới để hiểu rõ vấn đề.

[img]xq229-0.gif;center;[/img]

Khi tay đấu thủ đã chạm vào quân của chính mình, hễ chạm vào quân nào thì phải đi quân đó. Chẳng hạn bên Trắng đã chạm vào quân Tượng, thì dù bị mất Xe cũng phải đi. Nhưng rủi phải chạm vào quân Sĩ thì sao? Vì Sĩ không thể di động được. Nếu chạm Sĩ trong trường hợp này thì cho phép đi quân khác và bị ghi phạm lỗi kỹ thuật.

Nếu rủi chạm vào hai quân của mình thì sao? Chẳng hạn thế cờ trên, bên Trắng chạm vào Mã rồi chạm vào Xe? Trường hợp này buộc phải đi quân nào bị chạm trước, tức là phải đi Mã chứ không được đi Xe dù đi Mã thì bị mất Xe.

[b]b. Trường hợp chạm vào quân đối phương[/b]
Nếu chạm quân cờ nào của đối phương thì phải ăn quân đó. Trường hợp không có quân cờ nào của mình ăn được quân đó thì mới được đi nước khác và bị ghi phạm lỗi kỹ thuật.

Xem hình dưới. Nếu Trắng chạm vào quân Tượng giữa của Đen thì bắt buộc phải dùng Xe ăn quân Tượng này, dù ăn như vậy sẽ mất Xe cũng phải chịu. Còn nếu chạm vào Sĩ của đối phương? Vì Trắng không có quân nào ăn Sĩ được nên cho phép đi quân của mình.
[img]xq229-1.gif;center;[/img]
Nếu chạm vào 2 quân của đối phương thì sao? Thì phải ăn quân nào chạm trước. Như hình trên, Trắng chạm Mã Đen rồi chạm vào Xe Đen thì buộc phải dùng Pháo ăn Mã Đen, dù đi như vậy thì Xe Đen sẽ chiếu Tướng và chạy thoát cũng phải chịu.

[b]c. Trường hợp chạm vào quân mình trước rồi chạm vào quân đối phương sau[/b]
*Đầu tiên buộc phải dùng quân của mình đã chạm ăn quân của đối phương bị chạm.
*Nếu quân mình đã chạm không ăn được quân đối phương bị chạm theo đúng luật thì phải đi quân mình đã chạm.
*Nếu quân mình đã chạm không đi được theo luật thì phải ăn quân bị chạm của đối phương bằng một quân khác của mình.
*Trường hợp không có quân nào của mình ăn được quân bị chạm của đối phương thì mới được đi quân khác nhưng bị ghi phạm lỗi kỹ thuật.

Xem thế cờ dưới. Nếu bên Trắng chạm vào Mã của mình rồi chạm vào Tượng giữa của Đen thì bắt buộc Mã phải ăn Tượng. Nhưng nếu Trắng chạm vào Mã của mình rồi chạm vào Sĩ giữa của đối phương thì rõ ràng Mã không ăn Sĩ được nên cho đi Mã và ghi lỗi kỹ thuật. Nếu Trắng chạm vào Tướng của mình rồi chạm vào Xe Đen thì rõ ràng đi Tướng không được, ăn Xe cũng không được thì phải cho đi quân khác và ghi lỗi kỹ thuật.
[img]xq229-2.gif;center;[/img]

[b]d. Trường hợp chạm quân đối phương trước rồi chạm quân mình sau[/b]
*Quân mình đã chạm phải ăn quân đối phương bị chạm.
*Quân mình đã chạm không ăn được quân đối phương bị chạm, thì phải ăn bằng một quân khác.
*Nếu không có quân nào ăn được thì phải đi quân mình đã chạm.
*Nếu quân mình đã chạm không đi được thì mới cho đi quân khác nhưng bị ghi lỗi kỹ thuật.

Để rõ hơn ta xem hình dưới. Nếu bây giờ Trắng chạm Tốt 5 của Đen rồi chạm quân Mã của mình thì bắt buộc Mã Trắng phải ăn Tốt đầu. Còn nếu Trắng chạm Tốt biên Đen rồi mới chạm Mã Trắng thì Mã Trắng không ăn Tốt biên được, bắt buộc Xe Trắng phải ăn Tốt, dù sẽ bị Mã Đen ăn lại. Nếu như Trắng chạm Mã của mình rồi chạm Mã đối phương thì rõ là Mã Trắng không ăn được Mã Đen và cũng không có quân Trắng nào ăn được Mã Đen thì bắt buộc Trắng phải đi con Mã của mình. Trường hợp cuối cùng là bên Trắng chạm Tượng Đen rồi chạm vào Pháo của mình, thì rõ là Pháo Trắng không ăn được Tượng mà cũng chẳng có quân Trắng nào ăn được Tượng. Đã thế, Pháo Trắng không di động được, như vậy phải cho Trắng đi quân khác rồi ghi lỗi kỹ thuật.
[img]xq229-3.gif;center;[/img]

[b]3. Quân đã đi, không được đổi lại vị trí[/b]
Quân đã đặt xuống, chạm bàn cờ thì dù chưa buông tay ra cũng không được thay đổi vị trí khác. Để rõ là đã đặt xuống chưa, người ta buộc khi đi quân phải nhấc quân cờ lên cao, không được kéo rê trên bàn cờ. Ta xem hình dưới.
[img]xq229-4.gif;center;[/img]
Trắng cầm Xe tấn 4, đã đặt Xe chạm vị trí mới nhưng chưa buông tay ra. Chợt thấy Xe bị Mã ăn nên kéo lùi lại một nước. Như vậy là vi phạm, buộc Trắng phải đặt Xe ở vị trí nên để Mã ăn. (Nhiều người tự qui định là buông tay ra mới hoàn thành nước đi. Điều này hoàn toàn trái với quy tắc chơi cờ, cần bác bỏ).

[b]4. Những điều được thực hiện và những điều phạm luật[/b]
a. Bất kể tình huống nào, chiếu mãi sẽ bị xử thua
b. Các trường hợp: Doạ chiếu bí mãi; một chiếu một hăm bí; một chiếu một bắt quân; một chiếu một dừng; một chiếu một đòi rút ăn quân; một bắt một hăm chiếu rút quân; nếu hai bên không thay đổi nước đi thì xử hoà.
c. Một quân đuổi bắt mãi một quân thì bị xử thua (nhưng được quyền đuổi bắt mãi Tốt chưa qua hà). Hai quân hoặc nhiều quân đuổi mãi một quân thì cũng bị xử thua (nhưng Tướng và Tốt thì được quyền đuổi bắt mãi 1 quân).
d. Một quân lần lượt đuổi mãi hai hoặc nhiều quân thì xử hoà; hai quân thay nhau đuổi bắt hai hoặc nhiều quân cũng xử hoà.
e. Một bên hai lần bắt một quân, một bên chạy nhưng có 1 lần bắt lại, thì bên hai lần bắt phải thay đổi nước (vì coi như đuổi bắt mãi) nếu không sẽ bị xử thua.
f. Đuổi bắt mãi quân có căn thật thì xử hoà, đuổi mãi quân có căn giả thì bị xử thua. Nhưng Mã hoặc Pháo nếu đuổi mãi Xe có căn cũng không được (vì giá trị nhỏ hơn nhiều). Nếu không thay đổi nước cũng bị xử thua.
g. Đuổi bắt mãi quân cùng loại thì xử hoà (coi như đổi) nhưng nếu quân bị đuổi bắt bị ghim không thể di chuyển được để đổi thì coi như đuổi bắt mãi, nếu không đổi nước sẽ xử thua. Tuy nhiên con Mã linh hoạt đuổi bắt mãi con Mã bị cản thì coi là đuổi bắt mãi, nếu không đổi nước, xử thua.
h. Đuổi bắt hai lần nhưng nếu trong đó có một lần thực chất là đòi đổi quân mà đối phương không chịu thì vẫn coi là đuổi bắt mãi. Bên đuổi bắt mãi phải đổi nước, nếu không sẽ xử thua.
i. Các nước cản mãi, thí quân mãi (đút cho đối phương ăn) đòi đổi mãi, doạ mãi nước chiếu rút ăn quân đều cho phép. Hai bên không thay đổi nước đi đều xử hoà.