Cờ cười: lần cuối

[img]xq19-0.jpg;right;HLV Lâm Minh Châu[/img]Làng cờ vua VN trong những năm qua xuất hiện những kỳ thủ nổi danh: Từ Hoàng Thông, Đào Thiên Hải, Lê Quang Liêm, Đinh Lan Hương… Và gần đây nhất là kỳ thủ Nguyễn Ngọc Trường Sơn được phong Đại kiện tướng quốc tế trẻ thứ nhì thế giới, được bầu chọn là VĐV số 1 VN năm 2004.

Nhưng đằng sau những vinh quang ấy là cuộc sống thầm lặng của những người thầy. Trút tất cả lòng đam mê, tâm huyết cho học trò để rồi sau đó khi trò bước lên bục vinh quang, thầy lại quay về với cuộc sống cơm áo, gạo tiền, lo toan thường nhật

[b]Tấm lòng của những người thầy[/b]

[img]xq19-1.jpg;left;Đại kiện tướng quốc tế Từ Hoàng Thông[/img]Tôi tìm đến nhà HLV Lê Hồng Đức trên đường Trần Quốc Toản vào một buổi chiều. Căn nhà tập thể nhỏ bé, giản dị. Khi tôi hỏi anh em Từ Hoàng Thông, Từ Hoàng Thái có thường xuyên liên lạc với thầy không, HLV Đức cười buồn: “Anh em tụi nó bây giờ bận rộn lắm nhưng thấy học trò mình thành đạt tôi rất vui”. HLV Lê Hồng Đức từng ở Liên Xô học môn vật lý nhưng chính những ngày tháng vất vả ấy ông đã tìm được niềm vui bên những ván cờ, quyết tâm học hỏi để về truyền đạt trên quê hương. Ông là người tham gia giải cờ đầu tiên của VN rồi làm HLV, phát hiện và đào tạo anh em Thông, Thái.

Lúc ấy, gia đình ông gồm vợ chồng và 2 người con phải sống nhờ ở phòng cờ Trường Năng khiếu nghiệp vụ. Nhưng cuộc sống vất vả ấy không làm cho người thầy nản lòng, sáng sáng ông vẫn cọc cạch đạp xe xuống tận Thủ Đức dạy. Đến hôm nay, dù đã là HLV phó đội tuyển cờ quốc gia, được cấp một căn nhà nhỏ nhưng ông vẫn làm việc cật lực để rồi hơn 50 tuổi mái tóc đã bạc trắng. Năm 1992, ông bị bệnh suy nhược thần kinh ngoại biên vì lao lực, suy nghĩ nhiều, suýt nữa mất mạng. Bác sĩ khuyên ông nên nghỉ ngơi và từ bỏ công việc nhưng HLV Đức vẫn cố gắng bám trụ vì “cờ vua VN chỉ mới bắt đầu, cần mọi người chung tay”.

[img]xq19-2.jpg;right;Kỳ thủ Lê Quang Liêm[/img]Khi đấu xong một ván cờ dù thắng hay thua Lê Quang Liêm cũng có người đứng bên ngoài lo lắng và chia sẻ. Người ấy chính là HLV Lâm Minh Châu, người đã theo Liêm trên từng cây số trong suốt 7 năm nay. Với đôi chân tật nguyền nhưng HLV Châu đã có mặt bên Liêm ở bất kỳ giải lớn nhỏ nào. Chính kỳ thủ này cũng tâm sự: “Sự có mặt của thầy giúp em tự tin rất nhiều”. Người đã đào tạo nên một Lê Quang Liêm vô địch châu Á, vô địch thế giới lại không theo học bất cứ trường đại học nào mà tự mày mò học hỏi. Nhưng đây cũng là điều bất lợi cho HLV Châu khi ông không được hưởng lương Nhà nước vì không bằng cấp (bị tật nên không theo Đại học TDTT được). Vất vả quá, đôi lúc HLV Châu cũng muốn tìm một việc làm ổn định nhưng không nỡ vì “Cờ đã là niềm đam mê, khi thấy trò thành công là động lực giúp tôi vượt qua tất cả”.

[b]Vất vả mưu sinh nhưng vẫn trọn lòng vì “nghiệp”[/b]

Cờ vua đã khó khăn như vậy, cờ tướng còn nhiều ngang trái hơn khi không được thi đấu ở đại hội, SEA Games. Một năm chỉ lèo tèo vài ba giải quốc tế, còn giải trong nước cũng đếm trên đầu ngón tay. Vì thế, đời sống của HLV cờ tướng vô cùng bấp bênh. HLV Hoàng Đình Hồng, người đã gắn bó hơn 20 năm với bộ môn này, tâm sự: “Khó khăn lắm nhưng tôi quyết tâm gìn giữ một bộ môn trí tuệ của dân tộc”. Chính vì thế HLV Hồng đã xoay sở đủ nghề để sống như viết sách, viết báo, hướng dẫn ở các kỳ đài… nhưng làm bất cứ nghề nào thì cũng liên quan đến cờ vì ông muốn cờ được mọi người yêu thương và giữ gìn như chính bản thân ông. HLV Hồng kể lại: “Kỳ đài cũng lúc thưa, lúc đông nhưng tôi vẫn dạy dù chỉ còn một người ngồi nghe”. Đời sống khó khăn nhưng người thầy này vẫn nhớ ngày sinh nhật của từng học trò, thưởng những món quà nho nhỏ khi trò đoạt giải. HLV Hồng còn tìm chỗ làm thêm cho học trò, tận tâm giúp đỡ từng em một với hi vọng “chúng có thể tiếp tục đến lớp học cờ”.

[img]xq4-2.jpg;right;HLV Lê Thiên Vị (trái)[/img]Cũng như HLV Hoàng Đình Hồng, HLV cờ tướng Lê Thiên Vị vẫn phải làm thêm. Ông đang phụ trách phần cờ tướng ở Báo Thể Thao TP, số tiền tuy không nhiều nhưng cũng đủ cho người thầy đỡ vất vả hơn. Tuy gian nan nhưng vẫn ước mơ: “Cờ tướng VN phát triển mạnh, có thành tích cao trên đấu trường châu lục và quốc tế”. Điều làm ông đau lòng nhất là chế độ đãi ngộ cho VĐV chưa cao, lương bổng lạc hậu nên số người đam mê với bộ môn này không còn nhiều. Ông mong muốn có thật nhiều kỳ đài để mọi người yêu thích có thể đến trau dồi, học hỏi và tìm ra được những nhân tài từ các kỳ đài này.

CHƯƠNG III ĐẤU THỦ, LÃNH ĐỘI, HUẤN LUYỆN VIÊN

[b]Điều 14: QUY ĐỊNH CHUNG[/b]
Huấn luyện viên, lãnh đội là những người chịu trách nhiệm về chuyên môn và quản lý đội cờ của mình, phải nắm vững luật cờ Tướng, điều lệ và các quy định của giải.
Trong quá trình diễn ra ván đấu, huấn luyện viên, lãnh đội, đấu thủ phải được tôn trọng và được tạo điều kiện để hoàn thành chức trách của mình như: được cung cấp đầy đủ các văn bản về bốc thăm, về điểm số của các đấu thủ, biên bản các ván đấu, kết quả giải đấu, được dự các cuộc họp có liên quan tới công tác của mình, được tư vấn khi cần thiết…

[b]Điều 15: TƯ CÁCH ĐẤU THỦ, HUẤN LUYỆN VIÊN VÀ LÃNH ĐỘI[/b]
15.1. Các đấu thủ là những người trực tiếp thi đấu với nhau nhằm đạt được những kết quả tốt nhất cũng như giành được những phần thưởng và những đẳng cấp do giải quy định phong tặng. Điều đó không chỉ đem lại uy tín và quyền lợi cho đấu thủ mà còn làm vẻ vang cho đơn vị tỉnh, thành và quốc gia mình. Vì vậy đấu thủ phải được tôn trọng xứng đáng và được tạo mọi điều kiện tốt nhất để thực hiện thi đấu thành công.
15.2. Tất cả những hành động, thái độ làm ảnh hưởng tới phong độ, uy tín, danh dự, sức khỏe và điều kiện thi đấu của đấu thủ đều bị nghiêm cấm.
15.3. Huấn luyện viên và lãnh đội là những người chịu trách nhiệm về chuyên môn, tổ chức và các công tác khác cho đội của mình, nên phải được tạo điều kiện và được cung cấp các thông tin đầy đủ, chính xác để tiến hành thuận tiện các công việc của mình.
Huấn luyện viên và lãnh đội phải làm gương tốt cho các đấu thủ trong đơn vị của mình.
15.4. Đấu thủ phải nắm vững các điều khoản của luật cờ Tướng, chương trình thi đấu, điều lệ mà Ban tổ chức giải đã ban hành.
15.5. Đấu thủ phải có tinh thần, đạo đức, tác phong của một vận động viên thể thao chân chính theo tinh thần “đoàn kết, trung thực, cao thượng”. Khi thua cờ phải biết nhận thua một cách đàng hoàng, không cay cú hay phản ứng. Biết tôn trọng ban tổ chức, trọng tài, đối thủ và khán giả.
Nghiêm cấm đấu thủ mua bán điểm, dàn xếp tỷ số và thực hiện các hành vi tiêu cực khác.
Khi thi đấu, đấu thủ phải ăn mặc đứng đắn, lời nói cử chỉ phải có văn hóa, lịch sự, phải giữ thái độ bình tĩnh trong những trường hợp có tranh chấp khiếu nại.
15.6. Nếu ban tổ chức hay trọng tài phát hiện được các hành vi sai trái, tiêu cực thì có quyền đình chỉ thi đấu và hủy bỏ điểm số đạt được đối với những đấu thủ vi phạm. Nếu sự việc nghiêm trọng thì ban tổ chức sẽ đề nghị Liên đoàn Cờ hoặc cơ sở truất quyền thi đấu từ 1 đến 3 năm.
15.7. Trong quá trình thi đấu, đấu thủ phải làm đúng các quy định dưới đây:
a) Trước khi bắt đầu ván cờ, đấu thủ phải tự kiểm tra vị trí các quân cờ, màu quân mà mình đi, đồng hồ, tờ ghi biên bản. Nếu phát hiện ra những gì thiếu hay không đúng phải báo cáo trọng tài để kịp thời bổ sung, sửa chữa.
b) Không được tự ý rời phòng thi đấu, nói chuyện, trao đổi ý kiến với người khác. Khi cần thiết phải rời phòng đấu, đấu thủ phải thông báo cho trọng tài biết và được sử đồng ý của trọng tài.
c) Không được sử dụng bất cứ sách báo, tài liệu hoặc công cụ gì để tham khảo hay phân tích ván cờ trong khi đang thi đấu.
d) Không được gây ồn ào hoặc làm các động tác gây ảnh hưởng không tốt đến tinh thần và sự tập trung tư tưởng của đối phương như: Đập mạnh quân cờ hoặc đập mạnh vào núm đồng hồ, làm cử chỉ khiêu khích hay bất lịch sự với đối thủ như: gõ tay lên mặt bàn, rung đùi, vỗ tay… Nếu làm hư hỏng, mất mát các dụng cụ, trang thiết bị thi đấu thì phải bồi thường.
e) Động tác đi quân phải dứt khoát, gọn ghẽ. Nhấc quân lên và đặt ngay quân vào vị trí mới rồi đưa tay nhanh ra khỏi bàn cờ. Không được phép cầm quân giữ lâu trên tay hay vừa cầm quân vừa hươ tay phía trên bàn cờ. Không được chỉ, gõ hay di tay trên mặt bàn cờ hay dùng tay chỉ để tính toán nước đi từ vị trí này tới vị trí kia trên mặt bàn cờ. Không được đẩy quân cờ qua lại trên mặt bàn cờ.
g) Không được tính toán bằng lời nước đi của mình hay bình luận nước đi của đối phương trong thời gian diễn ra ván đấu.
h) Quân bị nhấc ra khỏi bàn cờ phải để riêng ra một chỗ trên mặt bàn. Không được phép nắm giữ quân đã bị loại ra khỏi bàn cờ trong tay mình.
i) Không được phép nhận ám hiệu, tín hiệu mách nước từ người bên ngoài. Không được thông báo, trao đổi nước đi của mình cho người ngoài.
k) Đấu thủ muốn đề nghị hòa chủ được đưa ra lời đề nghị hòa khi tới lượt mình đi, tức là trong thời gian suy nghĩ của mình.
15.5. Huấn luyện viên, lãnh đội không được làm bất cứ điều gì gây ảnh hưởng xấu đến trận đấu như mách nước, làm ám hiệu, khiếu nại trực tiếp với trọng tài hay ban tổ chức, gây mất trật tự.
a) Việc thắc mắc và khiếu nại khi đang diễn ra ván đấu phải do bản thân đấu thủ đề xuất thì mới có giá trị. Trọng tài và ban tổ chức không xét các ý kiến thắc mắc, khiếu nại nếu không phải do đấu thủ đề xuất.
b) Trước khi thắc mắc hay khiếu nại, đấu thủ có quyền tham khảo ý kiến lãnh đội hay huấn luyện viên và có thể cùng huấn luyện viên hay lãnh đội làm văn bản gửi tổng trọng tài, ban tổ chức các thắc mắc và khiếu nại của mình.
c) Huấn luyện viên, lãnh đội, thân nhân của đấu thủ, khán giả… không được khiếu nại khi đang diễn ra ván cờ, tự tiện vào nơi thi đấu để khiếu nại, nhưng có quyền phát hiện những sai trái, tiêu cực… và cung cấp thông tin chính xác cho tổng trọng tài, ban tổ chức để có những quyết định đúng đắn, kịp thời.
d) Huấn luyện viên, lãnh đội được quyền thắc mắc, khiếu nại những vấn đề không thuộc phạm vi ván đấu như: kết quả bốc thăm, kết quả toàn bộ của giải,… với thái đội xây dựng, lịch sự với trọng tài và ban tổ chức.
15.6. Khi đấu thủ nhận thấy thắc mắc, khiếu nại của mình chưa được trọng tài bàn giải quyết thỏa đáng thì được phép gặp trực tiếp tổng trọng tài hay ban tổ chức để trình bày. Nếu vẫn chưa thỏa mãn thì vẫn phải chấp hành sự phán quyết của tổng trọng tài hay ban tổ chức, nhưng sau ván đấu được phép khiếu nại bằng văn bản.
15.7. Nếu đang thi đấu có vấn đề tranh chấp thì hai đấu thủ không được to tiếng đấu khẩu, mà phải bình tĩnh trình bày rõ sự việc để trọng tài nghe và quyết định.
a) Không được có lời nói , hành vi không tôn trọng trọng tài, đối thủ, khán giả, phản ứng không đúng mức đối với sự phán quyết của trọng tài, ban tổ chức, cãi cọ, làm ồn, mất trật tự trong khi thi đấu…
b) Trọng tài sẽ cảnh cáo khi xảy ra các vi phạm nói trên, được gọi là lỗi tác phong, trọng tài sẽ cảnh cáo, nếu tiếp tục tái phạm thì người vi phạm bị xử phạm lỗi tác phong, hoặc xử thua ván cờ. Nếu cả hai đấu thủ cùng vi phạm lỗi nặng thì có thể xử thua cờ cả hai đấu thủ đó.

[b]Điều 16: XỬ LÝ CÁC VI PHẠM[/b]
16.1. Khi đấu thủ vi phạm các luật lệ và quy định, ban trọng tài tùy mức độ vi phạm để quyết định xử lý theo các mức sau:
a) Nhắc nhở
b) Cảnh cáo
c) Xử thua ván cờ
d) Truất quyền thi đấu
e) Xóa tên đấu thủ khỏi danh sách của giải cờ.
16.2. Trọng tài bàn được quyền cảnh cáo, nhắc nhỏ và xử phạt đúng theo luật.
– Tổng trọng tài có quyền truất quyền thi đấu.
– Xóa tên trong danh sách và kết quả thi đấu phải qua ý kiến của tổng trọng tài, trưởng ban tổ chức của giải. Ban tổ chức giải phải tuyên bố hình thức kỷ luật này bằng văn bản.
16.3. Các trường hợp phạm lỗi kỹ thuật
a) Các trường hợp phạm lỗi kỹ thuật thường thấy gồm:
– Đi quân sai luật định.
– Chạm quân mà không đi được quân nào.
– Nêu ý kiến hay vấn đề khi đang đến lượt đối phương đi.
– Ghi biên bản sót 4 nước liên tục (một lần phạm lỗi kỹ thuật).
– Đi quân thành nước cho đối phương bắt Tướng hay để lộ mặt Tướng do vô ý hay cố ý.
– Kết thúc ván cờ không ghi bổ sung các nước còn thiếu.
– Vi phạm các quy định khác về mặt kỹ thuật.
b) Khi đấu thủ phạm lỗi kỹ thuật, trọng tài phải tuyên bố rõ lý do và mức phạt cho đấu thủ đó biết.

Riêng trong thiên hà của chúng ta đã có khoảng 10 tỷ ngôi sao tạo thành một dòng sông sữa cực đẹp (dải Ngân Hà) vắt ngang bầu trời đêm. Tuy nhiên số lượng này cũng chỉ đủ cho chiếc máy chơi cờ mạnh nhất hiện nay – Deep Blue tính trong vòng… 10 phút. Các nhà khoa học cho rằng trong toàn vũ trụ lại có cỡ 10 tỷ thiên hà như của chúng ta. Tức là có cỡ 100 tỷ tỷ ngôi sao. Nếu viết ra đầy đủ con số đó phải thế này:

100’000’000’000’000’000’000 (20 con số 0)

Quả là một con số cực lớn. Ta thử tính xem nếu đem Deep Blue tính số nước cờ nhiều như thế này phải mất bao lâu. Tốc độ của máy khi chiến thắng nhà vô địch thế giới Kasparov là 200 triệu (2 x10⁸) nước một giây. Ta lại biết một năm có 365 ngày, mỗi ngày 24 giờ, mỗi giờ có 60 phút và mỗi phút có 60 giây, tức là một năm có 60x60x24x365 giây. Dễ dàng tính được thời gian:

1020 / (2 x10⁸ x 60 x 60 x 24 x 365) = 15854 năm

Con số lớn đấy chứ? Phải mất hơn 158 thế kỉ ròng rã mới tính xong mọi thế cờ.

Tuy nhiên, chỉ cần có khoảng 1000 máy tính Deep Blue (một con số trong tầm tay của loài người) và với khả năng của các nhà khoa học cứ hai năm tăng tốc độ lên gấp đôi, thì chỉ cần cỡ 5 năm nữa chúng ta sẽ tính xong mọi thế cờ có thể có. Khi đó ta sẽ lập được một cẩm nang cờ (cờ Tướng hoặc cờ Vua). Rồi… vĩnh biệt những giây phút suy nghĩ nát óc tìm nước đi. Bạn chỉ cần tra trong cẩm nang sẽ biết được phải đi nước nào để chắc chắn thắng, hoà hoặc xếp cờ chịu thua ngay sau khi đi nước đầu tiên. Trò chơi cờ hấp dẫn từ hàng nghìn năm nay lúc đó sẽ giống như trò… tra từ điển.

[b]Chả lẽ trò chơi cờ sẽ như thế sao?[/b]

May thay, không phải thế. Câu ví von trên đã phóng đại… ngược. Ta cần tính xem số thế cờ phải là bao nhiêu.

Cờ Tướng (và cờ Vua) có giá trị trung bình của hệ số phân nhánh khoảng 38 (bạn có thể thấy con số này khi chơi với VSCCP). Ta hãy lấy tròn là 30 cho dễ tính toán. Có nghĩa lúc đầu (ở độ sâu 1) ta có thể lựa chọn một trong 30 nước đi khác nhau. Đến độ sâu tiếp theo (độ sâu 2), lượt đối phương lại có thể chống trả mỗi nước đi đó cũng bằng một trong 30 nước có thể có, tức là tổng số có thể có 30×30 nước đi. Cứ như thế đến độ sâu d, có khoảng 30d nước đi có thể có. Với d = 68 (độ sâu của một ván cờ rất bình thường, mỗi bên đi 34 lần) thì 30⁶⁸ xấp xỉ 10¹⁰⁰ số nước đi (và cũng chính là số thế cờ).

10¹⁰⁰ (sau số 1 là 100 con số 0) là một con số cực lớn. Để hình dung nó lớn như thế nào, bạn hãy lấy tổng số [b]nguyên tử[/b] (đừng nhầm sang phân tử hoặc những gì lớn hơn nhé) trong tạp chí PCWorld Việt Nam bạn đang cầm trên tay, cộng với tổng số nguyên tử trong người bạn, mọi đồ vật xung quanh bạn, rồi đến quả đất, hệ mặt trời, cả dải Ngân Hà, sau cùng là mọi thiên hà khác… tức là mọi nguyên tử có ở trong vũ trụ này cũng chỉ được đến 10⁸⁰, tức là 10²⁰ lần ít hơn số thế cờ.

Có một cách hình dung khác. Nếu ta có số lượng máy tính Deep Blue [b]bằng số lượng nguyên tử[/b] trong toàn vũ trụ, thì để tính hết số nước đi trên chúng phải làm việc cật lực từ lúc hình thành vũ trụ này (có một lí thuyết cho rằng vũ trụ ta đang sống hình thành sau một vụ nổ lớn gọi là Bigbang cách đây khoảng 15 tỷ năm) thì bây giờ chúng mới tính xong số thế cờ trên.

Như vậy cờ vẫn mãi mãi là trò chơi trí tuệ vô tận thách thức con người và các máy móc của họ.
[img]xq142-1.JPG;center;Vũ trụ lộng lẫy và bao la vô cùng… Cờ cũng vậy! Bức ảnh được mệnh danh là “thiên đường” này thực chất là tinh vân Eagle (Đại Bàng), bao gồm hàng tỷ ngôi sao và vô số các loại vật chất vũ trụ tạo thành. Ảnh do kính thiên văn Hubble chụp.[/img]

[b]Chú thích:[/b]
Bài này đã được đăng trên tạp chí PCWorld Việt Nam, số tháng 6 năm 1999 và thuộc loạt bài cho giải Cờ tướng Máy tính do trường ĐHQG Hà Nội và tạp chí PCWorld Việt Nam tổ chức.