Luận cờ Tướng

Giải vô địch cờ tướng hạng nhất 2003 tại thành phố Đà Nẵng từ 19 đến 28/02/2003 đem lại nhiều “bất ngờ” lớn: Hà Nội đại thắng, thành phố HCM đại bại. Kể từ khi nước ta bắt đầu tổ chức giải cờ tướng toàn quốc (1992), đây là lần đầu tiên tuyển thành phố HCM chịu một thất bại đậm đà đến vậy: sau vòng 1, trong 10 thứ hạng đầu Tp.HCM chỉ có một đại biểu là quốc tế đạt sư Mai Thanh Minh (hạng 9). Đối thủ chính của Tp.HCM đoạt 3/10 vị trí: Đặng Hồng Việt (vô địch), Lại Việt Trường (hạng 4), Nguyễn Trường Sơn (hạng l0). Nếu kể thêm 2 vận động viên (VĐV) Bộ Công An vốn ở nôi cờ Hà Nội là Đào Cao Khoa (hạng 5), Bùi Dương Trân (hạng 6) thì số VĐV lớn lên từ “nôi cờ” Hà Nội chiếm 5/10 vị trí hàng đầu. Một thắng lợi đến “ngỡ ngàng”, ngay cả với những bạn hâm mộ cờ Hà Nội ảo tưởng nhất! Men say chiến thắng đã qua đi, bây giờ đã đến lúc bình tâm lại để xem vì sao Hà Nội năm nay thắng lớn, vì sao Tp.HCM thất bại. Bài học đó sẽ có ích cho Tp.HCM, cho cả Hà Nội cũng như các đội tuyển cờ tướng ở các địa phương khác, và cuối cùng, có ích cho làng cờ Việt Nam.

[/i][img]xq205-0.jpg;center;Phạm Thu Hà và Đặng Hùng Việt – những kỳ thủ đã làm cú “lật đổ” ngoạn mục cho đội Hà Nội năm 2003[/img]

[b]I. Chuyện khó tin mà… có thật![/b]

Để giải đáp câu đố bí hiểm: “Vì sao năm nay Tp.HCM thua lớn đến thế?” có nhiều cách trả lời khác nhau. Sau giải, có nhiều bạn hâm mộ cờ đến hỏi, cả lãnh đội lẫn VĐV thành phố HCM đều lúng túng như gà mắc tóc. Có nhiều cách lý giải, cách nào cũng “có lý” và cũng “vô lý” như nhau. Có người nói Tp.HCM chuẩn bị không tốt. Thế thì mới cách đây mấy tháng, tại giải Đại hội TDTT toàn quốc, đội Tp.HCM chẳng thắng to đó sao? Có ý kiến nói Tp.HCM chủ quan! Thế những ván thắng liên tục của Trịnh A Sáng do “chủ quan” mà thắng ư? Có người bảo: các VĐV đội khác gặp Tp.HCM hay thủ hoà, đội Tp.HCM chống lại nên dễ thua! Lý lẽ này xem ra không vững. Xem lại biên bản, các trận đấu của VĐV đến từ Hà Nội luôn tấn công sớm. Ván Hoàng Diệu Linh hòa Trịnh A Sáng ở vòng 2 rõ ràng Linh kém kinh nghiệm. Nếu có kinh nghiệm hơn, chắc chắn Trịnh A Sáng phải thua. Mà ở làng cờ Hà Nội, Diệu Linh mới ở tốp 2, muốn ngang tầm với Đào Cao Khoa, Đặng Hồng Việt… chắc còn phải tốn thời gian.

Khi quay sang hỏi đội Hà Nội: Vì sao Hà Nội thắng? thì đến lãnh đội và VĐV Hà Nội “ngơ ngác” không biết nói sao cho phải. Có người nó do VĐV Hà Nội đang trẻ tuổi, sung sức; Tp.HCM đã luống tuổi nên xuống sức. Vậy giải đáp ra sao “lão tướng” Trần Đình Thủy lọt vào trận chung kết? Có người bảo do lần này Hà Nội yểm trợ lẫn nhau tốt nên vượt lên cao. Thế các giải trước sao không “yểm trợ” để đoạt giải đi. “Hỗ trợ” nhau là bài học vỡ lòng của các tay cờ từng dự các giải làng, xã đâu có phải chuyện mới, bây giờ mới biết.

Nếu chỉ tìm nguyên nhân ở “ngoài bàn cờ”, chắc chắn chúng ta thấy thắng lợi của Hà Nội là không thể tin được. Song lý giải cho có ngọn ngành cũng không đơn giản. Ở đây chúng tôi chỉ xin góp một tiếng nói, thứ tìm nguyên nhân của “sự kiện Hà Nội” năm nay; vừa để các tuyển thủ Tp.HCM rút kinh nghiệm, xốc lại đội hình, vừa để Hà Nội chớ vội chủ quan. Chặng đường phía trước còn dài, gần nhất là giải đồng độ cuối năm 2003 đang đến; ai giành chiến thắng trong tấn thử lửa này vẫn còn là câu hỏi không dễ trả lời.

[b]II. Trận đấu giữa hai lối chơi[/b]

Tứ 1992, cờ tướng Tp.HCM biểu thị tính “hơn hẳn” của mình đối với làng cờ cả nước. Cách chơi của Tp.HCM là tuân thủ lý thuyết, chơi chặt chẽ, lấn sân từ đầu. Cách chơi đó thửa hưởng từ sách báo Trung Quốc, có thể nói tóm tắt là: [i]”tấn công chắc chắn, phòng thủ vững vàng”[/i]. Phải nói rằng nguyên tắc đó đúng. Nhiều sách cờ do Liên đoàn cờ Tp.HCM xuất bản viết trên tinh thần đó được anh em ở Hà Nội nhiệt tình đón nhận. Có thể kể: [b][topic id=79]Cờ tướng nhập môn[/topic], Cờ tướng trung cục, Pháo đầu đối Phản Công Mã, Thuận Pháo cổ điển và hiện đại[/b] (nhóm tác giả Trần Tấn Mỹ, Lê Thiên Vị, Phạm Tấn Hòa, Quách Anh Tú).

Thế nhưng lệ đời có nóng thì có lạnh, trong lạnh có nóng, trong nóng có lạnh; đó cũng là “nhược điểm” của nhiều tuyển thủ Tp.HCM. Vị thế của cờ tướng HCM với Hà Nội (và cả nước) cũng giống như vị thế của cờ tướng Trung Quốc với Việt Nam. Khi nghiên cứu quá sâu về lý thuyết thì sẽ ít biến hóa: ông Nguyễn Tấn Thọ, một danh kỳ hàng đầu ở Hà Nội đã nói nhiều lần đến nhược điểm này của cờ tướng Trung Quốc.

Thi đấu với Trung Quốc, và với lối cờ giống Trung Quốc như Tp.HCM thì phải “biến hoá”. Đáng tiếc là trong nhiều năm, các đội phía bắc không sao tìm được một VĐV thể hiện được “yếu quyết” này. Đến năm 1998, chúng ta mới “phát hiện” ra Nguyễn Thành Bảo. Danh hiệu Bảo Thái Bình (vì trưởng thành từ tỉnh Thái Bình) vang dội trong làng cờ sau khi Bảo đánh bại Hồng Trí (Trung Quốc). Tại giải cờ tướng hạng nhất 2003, thật đáng mừng là đã có nhiều VĐV trẻ chơi rất “biến hóa”. Đây phải chăng là cánh én báo tin vui cho cờ tướng Việt Nam trên chặng đường vươn tới đỉnh cao? “Biến hóa”, “sáng tạo” là những lời dùng để chỉ một cách chơi không theo “bài bản” nhưng không vi phạm các nguyên tắc bố cục. Nếu không theo bài bản nhưng lại vi phạm nguyên tắc bố cục thì phải gọi là “đi sai”. Trước đây 10 năm các VĐV Hà Nội không nắm được nguyên tắc bố cục, không thuộc lý thuyết nên chủ yếu là “đi sai”. Đã sai thì thua cuộc, không có gì lạ. Đến nay sau nhiều phen “lên bờ xuống ruộng” vì đòn “bài bản” của Tp.HCM, các VĐV Hà Nội bắt đầu nắm được nguyên lý bố cục. Và các VĐV Hà Nội đã tích lũy đến độ bắt đầu chơi “sáng tạo”. Hiện tượng Đào Cao Khoa năm 1999 là cánh én báo xuân về; nhưng chưa đủ mức. Phía dưới Đào Cao Khoa lúc ấy là cả khoảng trống không dễ lấp đầy. Bây giờ dưới Đặng Hồng Việt là một dàn VĐV có khả năng “biến hóa” cao và hừng hực khí thế như Nguyễn Vũ Quân, Lại Việt Trường, Nguyễn Trường Sơn, Nguyễn Anh Tú… Nếu năm 1998 Nguyễn Thành Bảo đoạt cúp vàng giải trẻ châu Á làm chúng ta sung sướng đến ngỡ ngàng nhưng chưa dám hy vọng thì nay chúng ta bắt đầu có quyền hy vọng, có quyền mơ mộng. Ông Hoắc Chấn Đình đánh giá trong tương lai không xa cờ tướng Việt Nam sẽ bắt kịp Trung Quốc. Nhiều người trong chúng ta rất hạnh phúc với lời khen đó nhưng chưa ai dám tin, càng ít người dám hy vọng. Hôm nay thì khác. Cả một lớp VĐV trẻ sáng tạo đang nhú mầm xanh, báo hiệu một vụ mùa bội thu.

[b]Nhưng… [/b]

Vẫn phải nói chữ nhưng, liệu Liên đoàn cờ Việt Nam có nhìn thấy những “mầm xanh” này và có cách chăm sóc hợp lý để đảm bảo cho vụ mùa thắng lợi hay không? Cần đẩy mạnh nghiên cứu lý thuyết để mở đường, cần có chế độ chính sách phù hợp cho VĐV, cần tạo ra môi trường cọ xát cho các VĐV, rất nhiều việc phải làm, và liệu Liên đoàn cờ có làm nhạc trưởng, bắt nhịp cho làng có cả nước bước vào giai đoạn thăng hoa?

[i][topic id=211]Kỳ tiếp: III. Các VĐV trẻ đã biến hoá thế nào?[/topic][/i]

Cách đi và ăn quân của các quân cờ

Khi tiến hành ván cờ, mỗi đấu thủ chỉ được thực hiện một nước đi khi đến lượt mình. Một nước đi là một sự di chuyển của một quân cờ từ một giao điểm này đến giao điểm khác. Ván cờ diễn ra là sự liên tục các nước đi, thay phiên nhau giữa hai bên. Mỗi một quân phải đi hoặc ăn quân theo một luật nhất định ứng với nó.

[b]Cách đi quân[/b]

[b]Tướng[/b]

Tướng chỉ được đi từng bước một (từ một giao điểm chuyển sang một giao điểm ngay bên cạnh) theo đường ngang và đường dọc trong cung Tướng và không được đi ra khỏi cung.

[img]xq82-0.gif;center;Những nước đi của Tướng[/img]

[b]Sĩ[/b]

Sĩ cũng chỉ được đi từng bước một nhưng đi trên đường chéo trong cung và cũng không được đi ra khỏi cung.

[img]xq82-1.gif;center;Những nước đi của Sĩ[/img]

[b]Tượng[/b]

Tượng đi chéo góc theo hình “chữ điền” (là một hình có 4 ô vuông). Nếu ở giao điểm chính giữa chữ điền (còn gọi là Tượng nhãn – mắt Tượng) có bất cứ một quân nào đứng (quân ta hoặc đối phương) thì Tượng đó bị cản, không đi được. Tượng chỉ được hoạt động bên trận địa của mình chứ không vượt qua sông sang đất đối phương được.

[img]xq82-2.gif;center;Những mũi tên mầu xám trong hình chỉ những nước đi bị cản (không đi được)[/img]

[b]Xe[/b]

Xe đi theo đường thẳng (dọc hoặc ngang đều được) và không hạn chế bước đi (vượt qua mấy giao điểm đều được). Như vậy nếu không bị quân nào cản đường, Xe có thể đến bất cứ vị trí nào trên các đường thẳng từ chỗ nó đứng.

[img]xq82-3.gif;center;Xe có thể đi đến bất cứ vị trí nào mà nó nhìn thấy[/img]

[b]Pháo[/b]

Pháo cũng đi hệt như Xe. Sự khác biệt giữa Pháo và Xe là ở cách ăn quân mà phần dưới sẽ nói rõ.

[img]xq82-4.gif;center;[/img]

[b]Mã[/b]

Mã đi theo đường chéo hình chữ nhật (gồm 2 ô vuông liền nhau) hoặc nói chính xác hơn là Mã đi trên cạnh dài rồi rẽ sang cạnh ngang của hình chữ nhật. Nếu ngay giữa cạnh dài có bất kỳ quân nào đứng cản thì Mã này bị cản, không thực hiện nước đi đó được.

[img]xq82-5.gif;center;Nếu không đứng gần các cạnh hoặc bị cản, một con Mã có thể không chế đến tám điểm. Những mũi tên mầu xám trong hình chỉ những nước đi bị cản (không đi được).[/img]

[b]Tốt[/b]

Tốt đi từng bước một, chỉ được tiến chứ không được lùi. Khi đã qua sông thì Tốt còn được quyền đi sang ngang (phải, trái tuỳ ý).

[img]xq82-6.gif;center;Loại binh chủng dũng cảm nhất: chỉ tiến mà không lùi[/img]

[b]Cách ăn quân[/b]

Tất cả các quân (cờ trừ Pháo) đi thế nào thì ăn quân thế đó. Có nghĩa là trên đường di chuyển đến một vị trí mà nó được quyền đến theo cách đi của mỗi loại quân mà có một quân của đối phương thì nó có quyền tiêu diệt (ăn) quân đó. Nhưng nếu là quân của phe nó đứng thì nó không đến được và cũng không tiêu diệt được.

Riêng đối với quân Pháo thì nó di chuyển như Xe nhưng không ăn quân như Xe. Giữa nó và quân đối phương ăn được phải có một quân bất kỳ làm ngòi.

[img]xq82-7.gif;center;Pháo ăn cần có ngòi[/img]

Bạn hãy chơi với chương trình, chọn quân và đi. Nếu nước nào bạn đi sai luật thì chưong trình sẽ không chấp nhận và yêu cầu đi lại.

[b]Mấy điều qui định cơ bản[/b]

Tướng hai bên tuyệt đối không được nhìn mặt nhau trên cùng một đường dọc. Khi hai Tướng cùng đứng trên một đường dọc thì phải có ít nhất một quân bất kỳ (bên nào cũng được) đứng xen ở giữa (tất nhiên quân cờ này chỉ có tác dụng ngăn không cho hai Tướng thấy mặt nhau chứ cũng không chiếu Tướng đối phương). Nếu bên nào bị “lộ mặt” Tướng trước thì bị coi là vi phạm luật, phải thay đổi nước đi, nếu không còn nước đi khác thì bị xử thua theo luật hết nước đi.

Tất cả các quân đều có quyền hi sinh, tức là tự đút cho đối phương ăn. Thế nhưng riêng quân Tướng thì hoàn toàn không có quyền như vậy. Dù vô tình hay cố ý đi Tướng vào vùng do đối phương kiểm soát, tức là vùng mà quân đối phương có thể ăn được thì coi như đi phạm luật và phải đi lại.

Khi một quân nào đó của đối phương thực hiện nước bắt Tướng, tức là đặt Tướng bên kia trong tầm sát hại của nó, hay nói gọn là quân đối phương đã “chiếu Tướng”, thì bên bị chiếu buộc phải chống đỡ. Có thể chống đỡ bằng những cách: Tướng chạy chốn, tiêu diệt quân chiếu Tướng hoặc làm cản trở nước chiếu bằng một quân cờ khác. Nếu thực hiện cả ba cách trên không hiệu quả hoặc không thực hiện được một cách nào thì bên bị chiếu thua ván cờ. Nước chiếu Tướng dẫn đến thua gọi là nước “chiếu bí”.

Nếu một bên, tuy Tướng không bị chiếu nhưng tất cả các quân của phe nó không thể đi một nước nào đúng luật (hết nước đi) thì cũng bị xử thua.

[b]CỜ TƯỚNG TRONG DÂN GIAN[/b]
Khía cạnh thứ hai không kém phần rực rỡ, thể hiện rõ nét nhìn qua các lễ hội cờ Tướng trên khắp đất nước ta. Trong lễ hội có ba kiểu chơi rất độc đáo là: cờ người, cờ bỏi và cờ thế. Đó là chưa kể tới các kiểu chơi khác như cờ tưởng, các trận tỷ thí trên kỳ đài, chơi đồng loạt, chơi cờ chấp. Ngoài ra tuy không hoàn toàn là cờ tướng nhưng cũng có đủ mặt 32 quân cờ tướng là chơi “Tam cúc” rất dân dã và hiện nay là kiều chơi cờ úp cũng sử dụng quân và bàn cờ Tướng đang thịnh hành. Như vậy là trên thực tế trong dân gian đã hình thành cả một tập đoàn các kiểu chơi cờ Tướng hay các loại cờ là “anh em” của cờ Tướng đủ sức phục vụ cho mọi tầng lớp, mọi giới, mọi trình độ, phục vụ cho từng hoàn cảnh cụ thể. Bất cứ ai, đã lành lặn hay thậm chí mui què mẻ sứt đều đến với cờ Tướng được!

Ở các lễ hội lớn bậc nhất miền Bắc như lễ hội Đền Đô (Đình Bảng) nơi phát tích của 8 triều vua nhà Lý, các lễ hội Văn Miếu-quốc Tử Giám, chùa Vua, Đống Đa (Hà Nội), lễ hội Gióng, Bút Tháp, Lim (Bắc Ninh), Liên Hà, Đồng Cổ, Thượng Cát, Cao Xá, Giang Xá, Bãi Tháp, Hoè Thị, Ninh Hiệp (làng Nành), Sài Đồng, Phù Lưu, Ỷ Lan Nguyên phi… cho tới tận hội Đền Hùng (Phú Thọ), hội Đền Và (Sơn Tây)… và hàng trăm lễ hội khác không bao giờ thiếu vắng lễ hội cờ.
[img]xq376-1.jpg;right;Đấu cờ người trước tượng đài Quang Trung – gò Đống Đa, mừng 217 năm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa.[/img]

Hàng năm, cứ vào dịp Xuân, suốt tứ tháng Giêng cho tới đầu tháng Tư âm lịch, có nhiều đoàn làm phim của nước ngoài vào nước ta để ghi hình các lễ hội. Đó chính là mùa mà những gì mang đậm dấu ấn của nghệ thuật Việt Nam được phô bày rõ nét và đầy đủ nhất. Một trong những điều khiến các đoàn làm phim ngạc nhiên và thích thú nhất là cờ người. Hàng loạt ống kính các máy quay phim, quay hình lập tức chĩa cả về một hướng khi đoàn cờ người xuất hiện. Nó giống như thời xưa, cảnh bàn dân thiên hạ hành xử ra sao khi nghe tiếng loa hô dõng dạc “Hoàng thượng giá lâm!” vậy.

Cả một triều đình xuất hiện. Dẫn đầu là những lá cờ ngũ sắc phấp chới, tiếp theo là đội chiêng trống, nhã nhạc vang lừng, những chiếc lọng cao muôn hồng nghìn tía. Rồi đoàn cờ người xuất biện. Bên phải là Tướng ông với triều phục như một vị hoàng đế, mắt phượng mày ngài, bên trái là Tướng bà mặt hoa da phấn, xiêm y lộng lẫy như hoàng hậu. Theo sau là bá quan văn võ, lính tráng, tiền hô hậu ủng vang trời. Toàn thể “triều đình” đều trẻ măng, tuổi trăng tròn 16, 18, đẹp như tiên đồng, ngọc nữ.

[img]xq386-0.jpg;center;Cả một triều đình xuất hiện[/img]

Biết bao khách nước ngoài đã phải trợn mắt, há mồm trầm trồ thán phục. Ở nước họ cũng có cờ vua, nhưng chủ yếu chỉ chơi trên bàn, cũng đôi khi người giả làm quân cờ, nhưng rất đơn giản, chứ không phải bày ra cả một triều đình đầy đủ văn võ bá quan, màu sắc rực rỡ, trống chiêng vang lừng như ở ta. Vả lại một ván cờ vua thường kéo dài hơn cờ tướng nhiều, nên người có làm quân làm sao chịu nổi đứng trong sân tới 3, 4 tiếng đồng hồ được. Thêm nữa là quân cờ vua bản thân nó đã có đầy đủ hình tượng rồi, cứ theo mẫu đó mà phóng to ra đặt lên sân là cũng thành một sân cờ vua, cần gì có người đóng thế. Nhưng ở cờ tướng thì khác hẳn.

Khi tất cả vào trong sân cờ, theo nhịp phách nhịp trống chiêng, hai hàng quân được một ông tổng cờ và một bà tổng cờ dẫn đi diễu hành một lượt cả bốn hướng. Đó là nghi lễ rải quân, tức là đưa từng quân cờ tới vị trí của nó.

Các quân như Tốt, Pháo… thì tới vị trí nào bèn tách ra lắp vào vị trí ấy, nhưng riêng Tướng ông và Tướng bà thì còn biểu diễn thêm nhiều động tác đẹp mắt trước khi an toạ trên “ngôi”.

Sân cờ người bao giờ cũng rộng các quân cờ có thể đứng (hay ngồi) cách nhau tứ một mét rưỡi trở lên, khiến cho người xem có thể nhìn xuyên qua để có thể bao quát cả bàn cờ. Người xem đứng chật như nêm cối quanh sân, lớp trong ngồi xuống, lớp ngoài đứng. Từ trên cao nhìn xuống sân cờ giống như một bông hoa rực rỡ màu sắc đang nở tưng bừng.

Chơi cờ người không phải mới đây mới xuất hiện mà mấy trăm năm trước đã được các làng xã tổ chức. Đến nay vẫn còn những bức tranh cổ mô tả cách đánh cờ người. Ví dụ cách chơi cờ người trong cung vua thì cực kỳ sang trọng, bên cạnh sân cờ người còn dựng một đài cao để hai người ngồi thi đấu bằng cách phất cờ và đọc nước đi, có một người cầm loa xướng lại thật to nước đi để quân cờ biết mà di chuyển. Trong các Viện bảo tàng Pháp còn lưu lại những bức ảnh chụp những đội cờ người do những người Pháp đầu tiên đặt chân tới Việt Nam chụp vào thế kỷ 18 – 19. Thường đó là những cô gái trẻ mặc áo dài tay cầm bảng quân cờ.

Các đấu thủ tham gia thi đấu cờ người thường mặc áo gấm, khăn điều thắt lưng, đội khăn xếp đàng hoàng. Sau khi hai kỳ thủ nhận cờ lệnh (là một lá có đuôi nheo, mỗi bên một màu) làm thủ tục chào ban giám khảo và khán giả xong thì trống nổi một hồi dài để trận cờ bắt đầu. Mỗi khi đi một nước, đấu thủ phất mạnh lá cờ lệnh chỉ thẳng vào quân sẽ đi, quân này bèn chuẩn bị tư thế sẵn sàng, đấu thủ đi tiếp tới vị trí mà quân cờ sẽ đến phất mạnh lá cờ lên một lần nửa chỉ vào vị trí mới, quân cờ sẽ rời vị trí ban đầu để tới đứng vào vị trị mới. Nếu ở vị trí mới có quân đứng sắn thì quân này sẽ rời vị trí, ra khỏi sân cờ trước khi quân kia tới chiếm chỗ. Gặp khi hai đấu thủ đi nhanh thì quân bên nam bên nữ chạy đi chạy lại trên sân cờ trông rất vui mắt. Khi các đốii thủ đi chậm, nghĩ lâu thì lập tức có một chú bé ăn mặc như một tiểu đồng cầm trống bỏi nhỏ chạy tới sau lưng đấu thủ và khua trống liên hồi ra ý giục đi nhanh lên. Đấu thủ biết thế bèn không dám chậm trễ nữa. Sau mỗi nước cờ, tùy tình thế diễn biến trên sân, sẽ có những câu thơ dí dỏm của người bình cờ cất lên, làm cho không khí càng thêm hào hứng, vui vẻ. Sân cờ người cứ thế sôi động từ đầu chí cuối, đó là chưa kề các nhà quay phim, nhiếp ảnh thậm thọt chạy ra chạy vào trên sân.

Nói chung các đấu thủ ghi danh vào chơi cờ người phải là những người có trình độ đồng thời phải có được tầm nhìn bao quát, có trí nhớ tốt, nhiều khi đạt trình độ như người đánh cờ tưởng (không cần nhìn bàn) vậy. Có lần một anh chàng thi đấu ở sân Văn Miếu hẳn hoi mà đi ngớ ngẩn để đối phương bất ngờ thọc Xe xuống chiếu hết, khiến khán giả quanh sân cười ầm lên. Hoá ra chỉ vì sân cờ người ra vào lộn xộn, anh này không quan sát hết được các vị trí quân của mình.

Cờ hội rất đông người xem gồm đủ nam phụ lão ấu chứ không như cờ bàn chỉ dành riêng cho cánh đàn ông. Đặc biệt là nữ giới, nếu là các bà thì thường họ vừa nhai trầu bỏm bẻm vừa ghé tai nhau bình phẩm từng nước cờ còn các cô thì vừa chăm chú xem, vừa ngắm nghía kẻ chơi cờ, ai thắng thì họ tỏ vẻ thán phục ra mặt. Thực ra thì ở các làng xã có không ít phụ nữ thạo cờ có nhiều bà nhiều cô nước cờ khá thâm hậu, cứ nghe họ bình là biết. Nhưng họ lại quá nhún nhường, khiêm tốn. Điều đó không lạ, bởi chỉ cần trong nhà có ông bố hay các ông anh chơi cờ thì thể nào các cô bé nhà quê cũng được ngồi chầu rìa, có khi là hầu điếu đóm, có khi để được sai bảo bưng trà, pha nước. Các ông bố thương con, các ông anh thương em thường bày vẽ, chỉ nước đi, bình chú thế cờ hay. Các đấng mày râu vẫn thích khoe tài mình trước nữ giới. Lắm cô sáng dạ nghe thuộc làu làu, tới trướng đánh cờ làm bọn con trai mất vía. Nhưng ở quê các cô cờ bao giờ rỗi như các cậu, nên chỉ vào ngày hội cờ mới có dịp, thế là họ tới sân cờ để được thoả thích thưởng thức những ván cờ hay và có thể chọn được cả ý trung nhân cho mình.

Những đấu thủ được đoạt giải thường không bao giờ được nhận huy chương hay cúp theo kiểu thể thao mà là nhận phần thưởng theo kiểu rất dân gian, hội hè. Xưa kia nhà quán quân thường khăn xếp áo dài lên nhận một bức trướng màu tía lớn, viền tua vàng thêu hình chim phượng hoàng với lời đề từ “anh hùng độc lập” hay “đệ nhất anh hào” kèm theo mấy xấp lụa, vài cân chè, vài phong pháo, vài xâu tiền. Bây giờ không hiểu sao lệ xưa nhạt bớt, sự thực dụng tăng lên, giải thưởng thường là một lá cờ thêu lưu niệm nhỏ, chiếc xe đạp, cái quạt máy, cái phích nước hoặc thậm chí có nơi giờ chỉ còn gọn thon lỏn một cái phong bì đựng ít tiền.

Đó là kiểu đánh cờ người ờ miền Bắc, nhất là ở các vùng phụ cận Thủ đô cùng với các tỉnh Vĩnh Phúc, Sơn Tây, Hà Đông, Bắc Ninh, Bắc Giang,… là những vùng văn hóa nổi tiếng được gọi là xứ Kinh Bắc với những làn điệu dân ca Quan họ nổi tiếng. Mỗi lễ hội cùng với cờ người còn có hát chèo, hát quan họ, đánh vật, bơi thuyền rồng, thổi cơm thi, chọi gà… mỗi hội thường kéo dài 3, 4 ngày, có khi cả tuần lễ.

[img]xq11-0.jpg;right;Một pha trình diễn của cờ người võ thuật[/img]Ở miền Trung và miền Nam cũng có cờ người. Như một tài liệu về cờ người miền Nam đã viết [i]”Sài Gòn trước kia cũng đã có cờ người hoạt động vào các dịp lễ tết. Đóng vai các quân cờ là các nam nữ thanh lịch và thuê trang phục biểu diễn”[/i]. Tuy nhiên cờ người phương Nam có những nét độc đáo riêng, thường là dùng võ thuật để biểu diễn cờ, thậm chí còn sử dụng cả côn, đao, kiếm, trượng… nên người xem vừa được thưởng thức những nước cờ hay, vừa thưởng thức những thế võ, bài quyền,… như một tác giả đã tận mắt chứng kiến mô tả [i]”… quả thật họ là những dũng sĩ, áo quần có nẹp xanh, nẹp đỏ, thắt dây lưng gọn gàng, đầu bịt khăn, nét mặt đầy khí thế, trông ai cũng oai hùng mạnh mẽ. Trên ngực áo, lưng áo in hình các quân cờ. Một hồi trống rền vang, bốn hàng dũng sĩ xuất trận, sau mỗi nhịp võ tất cả cùng đồng loạt thét vang, các động tác võ lên xuống nhịp nhàng, lẹ làng, rắn rỏi, tay múa, chân đá,… khí thế xuất trận hừng hực làm người xem cùng bị kích động, phấn chấn… Khi bắt đầu đi một nước, quân cờ liền múa một bài võ tinh xảo. Khi quân ăn nhau là khoảng khắc ngoạn mục nhất. Hai đấu thủ xung sát cực kỳ ác liệt cả trên mặt đất lẫn trên không trung. Họ tung mình lên không đá vào đối phương bằng những đòn chết người trông rợn cả tóc gáy. Cả hai đổ nhào xuống đất, bắt đầu đả nhau bằng tay, thế đánh nào trông cũng ác hiểm, đá nhau bằng những cú song phi khiến đối phương bật ngửa hay quăng đối thủ qua vai, cuối cùng một bên bất thần khóa chặt đối phương, tóm lây ném lên không, rớt bịch xuống đất tưởng tan xương. Đối thủ lóp ngóp bò dậy ra khỏi sân, có nghĩa là bên kia đã ăn quân rồi. Người xem reo hò thích thú, vỗ tay ầm ấm kéo dài không dứt… “[/i]

Ở Huế, ở Hội An (Quảng Nam), ở Bình Định và một số tỉnh miền Trung cũng dùng võ thuật biểu diễn cờ người nhưng nhẹ nhàng hơn so với cờ người võ thuật Sài gòn như miêu tả trên. Thường là dùng cờ để biểu diễn võ chứ không phải dùng võ để đánh cờ. Thường là các ván cờ đã được bố trí sẵn, các quân đã được tập dượt, một người cầm loa đọc từng nước đi để các quân theo đó mà xáp chiến. Ở phía Bắc thì hoàn toàn ngược lại, quân cờ người được bày ra cốt để các đấu thủ tỷ thí thật sự với nhau, giành các giải thưởng hẳn hoi nên người tới xem nhằm thưởng thức tài nghệ của người đánh cờ là chính, còn quân cờ, chiêng trống chỉ là cái vỏ bên ngoài mà thôi!